ଭାରତ ଭୂମିରେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍ସରୁ ଲୋକମାନେ ଏହି ଦେଶକୁ ଉପଭୋଗ କରିଛନ୍ତି । କ୍ରତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗଗୁଡିକର କ୍ରମାନୁସାରେ, ଏଠାରେ ଏପରି ଏକାତିରିସ ଯୁଗ ଚକ୍ର ଅଛି । ବିଶ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଭାବରେ, ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ମନୁଙ୍କର ଦ୍ୱୀପଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ଏପରି ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: "ଏବେ ମୁଁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଏହାର ମାନ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପଗୁଡିକର ସଂଖ୍ୟା ଓ ବିସ୍ତୃତି ବିବରଣା କରିବି । କେତେ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, କେଉଁ ନଦୀ ଏଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତର ମାନ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଅଲଗା ଗତି ଏବଂ ମାନ । ସାତ ଦ୍ୱୀପର ହଜାର ହଜାର ଭାଗ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ବିସ୍ତୃତ; ସେଗୁଡିକୁ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ବିବରଣା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ମୁଁ ସାତ ଦ୍ୱୀପ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହଗୁଡିକର ମାନ ବିବରଣା କରିବି, ଯାହା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି । ଯାହା ଅସମ୍ଭାବ୍ୟ, ତାହା ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତିର ପରିଧିରେ ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ଅସମ୍ଭାବ୍ୟ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ । ଏବେ ମୁଁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ନଉ ଅଞ୍ଚଳ, ଏହାର ବିସ୍ତୃତି ଓ ଚକ୍ରାକାର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଏହାର ମାନ ଯୋଜନାରେ ବିବରଣା କରିବି । ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ରାକାର ଭାବରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ବିସ୍ତୃତିରେ ଅଛି; ଏହି ଦ୍ୱୀପ ବିଭିନ୍ନ ଲୋକମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଭ ଯୋଜନା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ । ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଶିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଭିତରେ ଭରିଯାଇଛି, ପ୍ରଶସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସମସ୍ତ ଧାତୁ ଓ ଖଣିଜରେ ଧନୀ, ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶିଳାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖ ଘେରାଯାଇଛି । ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଅତି ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୋଭାମୟ, ଚାରିପାଖ ଚକ୍ରାକାର, ନଉ ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଏହି ଦ୍ୱୀପ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଉତ୍ସ । ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗରେ ଲବଣ ମହାସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ଯାହାର ବିସ୍ତୃତି ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ସମାନ । ଏଠାରୁ ଛଅ ଦୀର୍ଘ ପାହାଡ଼ ଶୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତୃତ, ଯାହାକୁ ଭର୍ଷ ପାହାଡ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ସାଗର ଦୁଇପାଖ ଭିତରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି । ହିମବତ ପାହାଡ଼ ସାଧାରଣତଃ ବରଫରେ ଢକା, ହେମକୁଟା ସୁନାରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ନିଷଧ ପାହାଡ଼ ସବୁଠୁ ମନୋହର । ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଚାରି ରଙ୍ଗର, ସୁନାର ଓ କ୍ରିଷ୍ଟାଲରେ ତିଆରି, ଚକ୍ରାକାର ଓ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଉଚ୍ଚ । ଏହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାର୍ଶ୍ୱ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ପ୍ରଜାପତିର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନାଭି ଚକ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ । ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଏହା ଧଳା ରଙ୍ଗର, ଏହି ରଙ୍ଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗର, ଏହା ବୈଶ୍ୟ ଗୁଣର ଚିହ୍ନ । ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମଉ ଡାଣା ରଙ୍ଗର, ଏହା ଶୂଦ୍ର ଗୁଣର ପ୍ରତିକ; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ରଙ୍ଗ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗୁଣର ଚିହ୍ନ । ମେରୁ ପାହାଡ଼ ସ୍ୱଭାବତଃ ଚକ୍ରାକାର, ଏହାର ରଙ୍ଗ ଓ ମାନ ଭିନ୍ନ; ନୀଳ, ବେରିଲ ରଙ୍ଗ, ଧଳା, ଚମକୁଥିବା, ସୁନାର, ମୟୂର ପଚ୍ଛ ରଙ୍ଗର, ସୁନାର ଶିଖର ଅଛି । ଏହି ପାହାଡ଼ର ରାଜାମାନେ ଶିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବା କରନ୍ତି; ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ପାଖରେ ମାନ ନଉ ହଜାର ଯୋଜନା । ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହା ମହାମେରୁରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ନଉ ହଜାର ଯୋଜନା ବିସ୍ତୃତ । ମଧ୍ୟରେ ମହାମେରୁ ଧୂମ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦୃଢ଼; ମେରୁର ଅର୍ଦ୍ଧ ଦକ୍ଷିଣ, ଅର୍ଦ୍ଧ ଉତ୍ତର । ଏଠାରେ ଛଅ ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହାକୁ ଭର୍ଷ ପାହାଡ଼ କୁହାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳର ଶିଖର ଏକ ଯୋଜନା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନା ଉଚ୍ଚ; ଏହା ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ଦୀର୍ଘତା । ପାହାଡ଼ମାନେ ଦୁଇ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନା ଦୀର୍ଘ; ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ଏହାଠୁ କମ୍, ଶ୍ୱେତ, ହେମକୁଟା, ହିମବତ ଓ ଶିଖର ଥିବା ପାହାଡ଼ମାନେ ଅଛି । ନିଷଧ ପାହାଡ଼ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ସମାନ ମାନର, ହେମକୁଟା ଏହାଠୁ ଏକ-ଦଶମାଂଶ କମ୍, ହିମବତ ହେମକୁଟାଠୁ ଏକ-ବିଶମାଂଶ କମ୍ । ହେମକୁଟା ପାହାଡ଼ ଅଠାଉଁ ହଜାର ଆଠସଠି ଯୋଜନା ଦୀର୍ଘ; ହିମବତ ପାହାଡ଼ ପୂର୍ବ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଅଠି ହଜାର ଯୋଜନା ଦୀର୍ଘ । ଦ୍ୱୀପର ଚକ୍ରାକାର ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପାହାଡ଼ର ବୃଦ୍ଧି ଓ କମି ଦିଆଯାଇଛି; ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବରେ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳମାନେ ଅଧିକ ଜନବସି, ଏହି ଅଞ୍ଚଳମାନେ ଭାଲି ଅବସ୍ଥିତ; ପାହାଡ଼ମାନେ ଚାରିପାଖ ଘେରାଯାଇଛି, ଶିଖର ଓ ଏକାଉଁ ଅଛି । ଏହି ଅଞ୍ଚଳମାନେ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ, ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯିବା ଅସମ୍ଭବ; ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରଜାତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହା ହିମବତ ଅଞ୍ଚଳ, ଏଠାରେ ଭାରତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଛି; ହେମକୁଟା ପାହାଡ଼ ପରେ କିମ୍ପୁରୁଷ ଭୂମି । ହେମକୁଟା ପରେ ନିଷଧ, ଯାହାକୁ ହରିବର୍ଷ କୁହାଯାଏ; ହରିବର୍ଷ ପରେ ଇଲାବୃତ, ମେରୁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ । ଇଲାବୃତ ପରେ ନୀଳ ଅଞ୍ଚଳ, ତାପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାମ୍ୟକ; ରାମ୍ୟକ ପରେ ଶ୍ୱେତ, ଯାହା ହିରଣ୍ମୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ହିରଣ୍ମୟ ପରେ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍, ଯାହାକୁ କୁରୁ ଭୂମି କୁହାଯାଏ । ଧନୁ ଆକାର ଭୂମିରେ ଦୁଇ ଅଞ୍ଚଳ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର; ଚାରି ଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ, ସମସ୍ତ ଚତୁର୍ଭୁଜ । ନିଷଧର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ ଅଳତାର ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧ, ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପରେ ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧ । ଅଳତାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ତିନି ଅଞ୍ଚଳ, ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ତିନି; ଏହି ଦୁଇ ଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ଇଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳ, ଯେଉଁଠାରେ ମେରୁ ଅଛି । ନୀଳର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ନିଷଧର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ମାଲ୍ୟବତ ପାହାଡ଼ ଉଦ୍ଭୂତ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ବିସ୍ତୃତ । ଏହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନା, ଦୀର୍ଘତା ଚଉତିସ ହଜାର ଯୋଜନା । ଏହାର ପଶ୍ଚିମରେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼, ମାଲ୍ୟବତ ସମାନ ଦୀର୍ଘତା, ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ।