ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶମଂଶ, ଯିଁଠିକି ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛନ୍ତି—ଏହି କଥା ନାରାୟଣ ନିଜେ କହିଥିଲେ। ଏହା କହି ନାରାୟଣ ନିଜ ଅଂଶରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ଏକ ଶବ୍ଦର ନିମିତ୍ତରେ ଯେପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁପରି ଆମେ ଜାଣିପାରିଲୁ ନାହିଁ କେଉଁଠି ସେ ଲୁଚିଗଲେ। ତାପରେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ଏହି ହରି, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏକଦିନ ମୋତେ ଏକ ଵର ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନାରାୟଣଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ନ ଆଗରୁ ଥିଲେ, ନ ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବେ। ଏହା ବେଦ ଓ ପୁରାଣର ଗୁପ୍ତତମ ତତ୍ତ୍ୱ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଋଷି, ଯାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲିଁ, କାରଣ ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉଛି। ଏହିପରି ଉଚ୍ଚତମ ଉପଦେଶ ସେଶ ହେବା ପରେ, ଏକଥରିଏ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅଜର, ଅମର, ଅଚଳ, ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅଜନ୍ମା, ମଙ୍ଗଳମୟ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—“ହେ ଦେବାଦିଦେବ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ତେଣୁ, ଦୟାକରି ଆମେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଆପଣ ତାହା ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଦୟାକରି, ହେ ଉମାପତି, ଏହି ପୃଥିବୀର ମାପ, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ପ୍ରସ୍ଥ, ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆକାର ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ।” ତେବେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ପୁରାଣରେ ପୃଥିବୀ ଲୋକର ଏହି ବିସ୍ତୃତି ଏବଂ ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି, ବିଶେଷକରି ଉତ୍ତରପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଭବା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିକାରରେ ଅଛି। ଏବେ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତୃତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ମାଧ୍ୟମରେ ଯିଏ ଉପଲବ୍ଧ, ନିର୍ମଳ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ନାରାୟଣ, ଯିଁଠି ସୁନୀଳ ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯିଁଠି ଛୋଟ, ବଡ଼, ଲମ୍ବା, ଛୋଟ, କ୍ଷୀଣ, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନେକ ଗୁଣରେ ବିଶିଷ୍ଟ—ସେ ଭଗବାନ୍ ଏକାନ୍ତ ଚେତନ ମୂର୍ତ୍ତି, ତିନି ଗୁଣ (ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍) ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ପ୍ରଥମେ ଜଳକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଠି, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେହି ପଦ୍ମରେ, ସମସ୍ତ ବେଦ ରହିଥିବା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପୀ, ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ପ୍ରଥମେ ସେ ସନକ, ସନନ୍ଦନ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପରେ ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁଭ, ମରୀଚି ଓ ଡକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ। ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁଭଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ଥିଲେ—ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ। ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ଦଶ ପୁଅ ଥିଲେ: ଆଗ୍ନୀଧ୍ର, ଅଗ୍ନିବାହୁ, ମେଧ, ମେଧାତିଥି, ଧ୍ରୁବ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ହବ୍ୟବପୁ, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ସବନାନ୍ତ। ପ୍ରିୟବ୍ରତ ତାଙ୍କ ସାତିପୁଅଙ୍କୁ ସାତ ଦ୍ୱୀପର ରାଜା କଲେ—ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ, ମେଧାତିଥିଙ୍କୁ ଶାକଦ୍ୱୀପ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନଙ୍କୁ କୁଶଦ୍ୱୀପ, ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କୁ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ, ଵପୁଷ୍ମାନଙ୍କୁ ଶାଲ୍ମଳଦ୍ୱୀପ, ହବ୍ୟଙ୍କୁ ଗୋମେଦ, ସବନାନ୍ତଙ୍କୁ ପୁଷ୍କର। ପୁଷ୍କରର ରାଜା ସବନାନ୍ତଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ମହାବୀତ ଓ ଧାତକୀ, ଯାହାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଗୋମେଦ ଓ ଧାତକୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଧାତକୀ ଅଞ୍ଚଳ ଧାତକୀଖଣ୍ଡ ଓ କୁମୁଦର କୌମୁଦ। ଶାଲ୍ମଳଦ୍ୱୀପର ରାଜା ବପୁଷ୍ମାନଙ୍କର ତିନି ପୁଅ—ସକୁଶ, ବୈଦ୍ୟୁତ, ଜିମୂତ; ତିନିଏ ଅଞ୍ଚଳର ନାମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନାମରେ। ଦ୍ୟୁତିମାନଙ୍କର ସାତିପୁଅ—କୁଶଳ, ମନୁଗୁ, ଗୋଷ୍ଠ, ଉଷ୍ଣ, ପୀବର, ଉଦ୍ୟାନ୍ଦ, ମୁନିଦୁନ୍ଦୁଭି—ଏହି ସାତି ଅଞ୍ଚଳ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର। କୁଶଦ୍ୱୀପର ରାଜା ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନଙ୍କର ସାତିପୁଅ—ଉଦ୍ଭିଦ, ବେଣୁମାନ, ରଥୋପଳ, ଅମ୍ବନ, ଧୃତି, ପ୍ରଭାକର, କପିଳ—ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ନାମ। ଶାକଦ୍ୱୀପର ରାଜା ମେଧାତିଥିଙ୍କର ସାତିପୁଅ—ଶାନ୍ତ, ଭୟ, ଶିଶିର, ସୁଖ, ଉଦୟ, ଆନନ୍ଦ, ଶିବକ୍ଷେମ—ଏହି ଅଞ୍ଚଳ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ରାଜା ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କର ନଅ ପୁଅ—ନାଭି, କିମ୍ପୁରୁଷ, ହରିବର୍ଷ, ଇଲାବୃତ, ରମ୍ୟକ, ହିରଣ୍ୟମୟ, କୁରୁ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ—ଏହି ଅଞ୍ଚଳ। ନାଭିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ହେମବନ୍ତ ଓ ହେମକୂଟ; କିମ୍ପୁରୁଷଙ୍କର ନୈଷଧ; ହରିବର୍ଷର ମେରୁମଧ୍ୟ; ଇଲାବୃତର ନୀଳ; ରମ୍ୟକର ଶ୍ୱେତ; ହିରଣ୍ୟମୟର ଉତ୍ତର; କୁରୁର ଶୃଙ୍ଗବତ; ଭଦ୍ରାଶ୍ୱର ମାଲ୍ୟବନ୍ତ; କେତୁମାଳର ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏହିଭଳି ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଲୋକସୃଷ୍ଟି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ରରେ ପୃଥିବୀ ସାତ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୁଏ; ଏହା କଳ୍ପର ନିୟମିତ ଧର୍ମ। ଏବେ ମୁଁ ନାଭିଙ୍କ ବଂଶର କଥା କହିବି। ନାଭିଙ୍କୁ ମେରୁଦେବୀ ତାଳୁ ଏକ ପୁଅ ହେଲେ ଋଷଭ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତ, ଯିଏ ପ୍ରଥମ। ଋଷଭ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭାରତଙ୍କୁ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗ, ଯାହାକୁ ଭାରତ କୁହାଯାଏ, ଦେଇଦେଲେ। ଭାରତଙ୍କ ପୁଅ ସୁମତି। ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ଭାରତ ବନକୁ ଚଲିଗଲେ। ସୁମତିଙ୍କ ପୁଅ ତେଜସ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ସତ୍ସୁର, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ପରମେଷ୍ଠୀ, ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା, ନିଖାତ, ଉନ୍ନେତା, ଅଭାବ, ଉଦ୍ଗାତା, ପ୍ରସ୍ତୋତ୍ର, ବିଭୁ, ପୃଥୁ, ଅନନ୍ତ, ଗୟା, ନୟ, ବିରାଟ, ମହାବୀର୍ୟ, ସୁଧୀମାନ, ଧୀମତ, ମହାନ, ଭୌମାନ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିରଜା, ରାଜା, ଶତଜିତ—ଏଭଳି ବଂଶଚାଳି। ଶତଜିତଙ୍କର ଏକଶେ ପୁଅ ଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ଏହି ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭାରତ ଭୂମି ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପଭୋଗରେ ଆସିଛି, ଏବଂ କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ଏପରି ୭୧ ଯୁଗ ଚକ୍ର ହୁଏ। ଏହିପରି ଏହି ଶୁଭ ମନ୍ବନ୍ତର ଏବଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତର ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବିବରଣା ହେଲା; ଏବେ ମନୁଙ୍କ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।