ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ “ବିଶ୍” ଧାତୁରେ “ଷ୍ଣୁ” ପ୍ରତ୍ୟୟ ଯୋଗ କରି ଯେଉଁ ନାମ ଗଠିତ ହୁଏ, ସେହି ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ନିତ୍ୟ, ପରମ ଆତ୍ମା। ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦଶ ପ୍ରକାର ଓ ଏକ ପ୍ରକାରରେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ; ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୋଗଶକ୍ତି ଓ ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଆଦିତ୍ୟ। ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ସଦା ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ନିଜେ ମୋତେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଲୋକପଥ ସ୍ଥାପନ ଓ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି; ତଥା କୃତ ଯୁଗରେ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପରେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ। ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ମୁଁ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ ଏବଂ କାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରେ; କୃତ ଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସଦା ମୋତେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଭୋଗକାମୀ ଦେବମାନେ ଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ମୋତେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ମୋକ୍ଷାକାମୀ ଲୋକେ ହଜାରମୁଣ୍ଡି ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନୋଭାବରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ନାରାୟଣ ଦେବ। ଯେଉଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମୟଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି; ବେଦ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ଘୋଷିତ। ନାରାୟଣ, ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଶଙ୍କର ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମରେ ଏହି ପରମ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଘୋଷିତ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଚିନ୍ତାର ଯୋଗ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁଶାନ୍ତି ଓ ହୋମଦାନ କ୍ରିୟା ସମସ୍ତ “ଓଁ” ରେ ସଂକଳିତ, ଏହାରେ ମୁଁ ବ୍ୟସ୍ତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ଵର କର୍ମବେଦ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ; ଆମେ ତିନିଜଣେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଆଦି ରୂପେ ଅଛୁ—ଏଠାରେ ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ, ବେଦ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ କାର୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ଏହି ତିନିଟି ଏକ, ଜ୍ଞାନୀ ଏମାନେକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ, ପ୍ରଥକ୍ଷ ପ୍ରେମରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହି ପାପୀ ଭୟଙ୍କର ରୌରବ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି। ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଓ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ; ଏଠି କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଏକତା। ଏଥିରେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: “ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ ଆଗ୍ରହୀ ହୋଇ ଆଉ ଏକ ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା ଶୁଣ, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଁ ଜଳରେ ଲୀନ ଥିଲି। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ, ‘ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କର’ ବୋଲି ଆଦେଶ ମିଳିଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନ ନ ଥିବାରୁ ମୁଁ ଜଳରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲି। ସେଠି ମୁଁ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧରି ଏକାଗ୍ର ମନେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କଲି। ଏବେ ଜଳରୁ ଦଶ ଜଣ ଓ ଏକ ଜଣ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ତାପ ଦେଉଥିଲେ। ମୁଁ ପଚାରିଲି: ‘ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଜଳରୁ ତାପ ଦେଇ ଉଦ୍ଭବ ହେଲୁଛ?’ କିଏଁଠି ଯିବ? କୁହ। ସେମାନେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ ଓ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ ଚଲିଗଲେ। ତାଙ୍କ ପରେ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ମେଘ ପରି ଶୋଭା ଓ ପଦ୍ମ ନୟନ। ମୁଁ ପଚାରିଲି: ‘ତୁମେ କିଏ? ସେ ଯେଉଁମାନେ ଚଲିଗଲେ, ସେମାନେ କିଏ? ଏଠି ତୁମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ?’ ସେ ପୁରୁଷ କହିଲେ: ‘ଯେଉଁମାନେ ଆଗରୁ ଚଲିଗଲେ, ସେମାନେ ଆଦିତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯାଉଛନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଏହି ପୁରୁଷମାନେ ସେହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ଶମ୍ଭୁ ପଚାରିଲେ: ‘ତୁମେ କିପରି ଏହା ଜାଣିଲ? ଏହାକୁ କ’ଣ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ? ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।’ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସେ ପୁରୁଷ କହିଲେ: ‘ମୁଁ ହେଉଛି ନାରାୟଣ, ନିତ୍ୟ ଦେବ, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରେ।’ ସେ ମୋତେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ‘ମୋତେ ଭଲରେ ଦେଖ।’ ଏହିପରି କହି, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି—ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ରୂପ, ସୂର୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ସେଠି ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲି। ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ମନେ ଅତି ଆନନ୍ଦ ହେଲା ଓ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲି। ଏହି ଭାବରେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେଖି ସମ୍ସାର ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ତାପସ୍ୟା ଓ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି ଏହି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତି କଲି: ‘ଅନନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଅନେକ ରୂପ, ହଜାର ଭୁଜା, ହଜାର କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିଶାଳ ଦେହ ଓ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ହରଣ କରୁଥିବା ଶମ୍ଭୁ, ହଜାର ସୂର୍ୟ ଓ ବାୟୁ ଠାରୁ ଅଧିକ ତେଜସ୍ୱୀ, ଚକ୍ରଧାରୀ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ, ନିର୍ମଳ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ; ଆଦିହୀନ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଶେଷ ମୁକୁଟଧାରୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ପ୍ରଜାପତି, ମହାଶ୍ୱର, ବାୟୁପତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପତି, ଜଗତ୍ପତି, ଭୂପତି, ବିଶ୍ୱପତି—ସଦା ମୋର ନମସ୍କାର। ହେ ଜଳପତି, ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱର ଉପକାରୀ, ଭୂପତି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପତି, ସର୍ବଦର୍ଶୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ୟ, ଅଚ୍ୟୁତ, ବୀର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ରୂପ, ଅମୃତ, ଅବିନାଶୀ। ନାରାୟଣ, ତୁମର ଦିପ୍ତିମୟ ଚକ୍ର ଅଗ୍ନିର ଶିଖାକୁ ରୋକିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମୁହଁ, ଦେବତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ, ଅମୃତ, ଅବିନାଶୀ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ମୁଁ ତୁମ ଶରଣଗତ। ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ମୁଁ ତୁମର ଅନେକ ମୁହଁ ଦେଖୁଛି, ମଧ୍ୟରେ ପୁରାତନ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ପିତାମହ। ଅନେକ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ହେ ଦେବ, ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମୁକ୍ତି ପଥ ଖୋଜୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦର୍ଶିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ମୁଁ କାହିଁକି ଏମିତି ଅସର୍ଗରେ ତୁମକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରୁଛି? ଯିଏ ତୁମକୁ ପ୍ରକୃତିର ପରେ ଥିବା ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣେ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀ; ତୁମର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭାଜିତ କରିବା ଯାଏନାହିଁ, କାରଣ ତୁମର ଦେହ ବିଶାଳ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ।