ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତିନି କାଳ—ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ୍—ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତିନି ବେଦ, ତିନି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ତିନି ଲୋକ, ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା, ତିନି ବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏହି ତିନି ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ବିଧିବଦ୍ଧ। ଏହି ସଂସାର ତିନି ପ୍ରକାରର ଆଶ୍ରୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହି ଭାବେ ଯିଏ ଜାଣିଥାଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ, ପଦ୍ମସ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ଅନ୍ୟ ଏକ ରୂପ ଭାବେ ଜାଣିଥାଏ; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଗୁଣରେ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବାକି ସବୁ ମାୟାମୟ। ଏହିପରି ବଚନ ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ, ମୁନିମାନେ ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ପିଣାକଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲୁ। ଆମେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦେବଙ୍କୁ ନମନ କରିବା ସମୟରେ ଦେଖିଲୁ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମସ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମା ବିଦ୍ୟମାନ। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧୂଳିକଣା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ପଟିକ ଭଳି ଉଜାଗର ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲୁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଆମେ ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିକ୍ ମୁନିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲୁ; ବିଜୟ ଉଚ୍ଚାରଣ, ସାମ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍ ମନ୍ତ୍ର ଗାୟନ କରିଲୁ। ତା’ପରେ ଆମେ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ: “ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଏହି କ’ଣ ଅଦ୍ଭୁତ? ଆପଣଙ୍କ ଏକ ଦେହରେ ତିନି ରୂପ କିପରି ଦେଖାଯାଏ?” ତେବେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: “ଏହି ଯଜ୍ଞରେ, ଯେଉଁ ଅହୁତି ମହାମୁନିମାନେ ମୋତେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଆମେ ତିନି ଜଣେ ଏହାର ଅଂଶ ନେଇଥାଉ। ଆମେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଏକତାକୁ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି।” ଏହିପରି ରୁଦ୍ର କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ଦେବ, ଆପଣ ଲୋକମାନେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଦର୍ଶନ ରଚନା କରିଛନ୍ତି; ଏହା କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କଲେ? ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।” ତେବେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ: “ଭାରତବର୍ଷରେ ଦଣ୍ଡକ ନାମକ ଏକ ବନ ଅଛି; ସେଠାରେ ଗୌତମ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ‘ବର ଚାହ,’ ବୋଲି କହିଲେ। ତେବେ ଗୌତମ କହିଲେ, ‘ହେ କମଳସମ୍ଭବ, ମୋତେ ଧାନର ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦିଅ।’ ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ବର ଦେଲେ; ଏହି ଭାଗ୍ୟ ପାଇ ଗୌତମ ଶତଶୃଙ୍ଗ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନା କଲେ। ସେଠି ସେ ଆଶ୍ରମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଧାନ ଚାଷ କରି, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଧାନ ଚାଲାଇ ରନ୍ଧି, ଅତିଥି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏକ ଭୟାନକ ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଲା। ଏହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମୁନିମାନେ ଭୁକ୍କରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଗୌତମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୌତମ ନମ୍ରତା ସହିତ କହିଲେ, ‘ମୋ ଗୃହରେ ରୁହନ୍ତୁ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।’ ଏହିଭଳି କହିବା ପରେ, ସେମାନେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ହେଉଅଯ୍ଯନ୍ତ ରହି, ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜନ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ସେଠି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟଙ୍କୁ ମହାମୁନି ମାରୀଚି କହିଲେ, ‘ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ, ମୁଁ ଯାହା ଉଚିତ ତାହା କହିବି; ତୁମର ପିତା ଗୌତମ ଏକ ମହାମୁନି। ତାଙ୍କୁ ନ କୁହି, ଆମେ ଅରଣ୍ୟକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ, ‘ଆମର ଦେହ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଛି କି ତାଙ୍କ ଭୋଜନ ଖାଇବାକୁ?’ ପୁଣି ସମ୍ମିଳିତ ଅଲୋଚନା କରି, ଏକ ମାୟାମୟ ଗାଈ ସୃଷ୍ଟି କରି ଗୌତମଙ୍କ ଧାନକ୍ଷେତ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେଠି ଗୌତମ ସେହି ଗାଈକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ଦେଖି, ହାତରେ ପାଣି ନେଇ କହିଲେ, ‘ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ।’ ତା’ପରେ ମାୟାମୟ ଗାଈ ସେହି ପାଣିର ଛିଟାରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲା। ଏହା ଦେଖି, ମୁନିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ତିଆରି ହେଲେ। ଗୌତମ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ନମ୍ର, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ‘ମୁନିମାନେ, କାହିଁକି ଆପଣମାନେ ଯାଉଛନ୍ତି? ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଉଛନ୍ତି କାହିଁକି? ମୁଁ ସଦା ଆପଣମାନଙ୍କର ଭକ୍ତ ଓ ନମ୍ର ପରିଚାରକ।’ ମୁନିମାନେ କହିଲେ, ‘ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଠାରେ ଗୋହତ୍ୟା ଘଟିଛି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୋଷ ତୁମ ଦେହରେ ଅଛି, ଆମେ ତୁମ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିବୁ ନାହିଁ।’ ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଗୌତମ କହିଲେ, ‘ମୋତେ ଗୋହତ୍ୟା ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତି କହନ୍ତୁ, ତପସ୍ୟାଶୀଳ ମହାମୁନିମାନେ।’ ସେମାନେ କହିଲେ, ‘ଏହି ଗାଈ ମୃତ ନୁହେଁ, ସେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଗଙ୍ଗାଜଳ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ତିନି ଉଠିବେ—ନିଶ୍ଚିତ। ମୃତ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତି ଦରକାର; ଅମୃତ ପାଇଁ ଏହି ଦରକାର ନାହିଁ। କୌଣସି ବ୍ରତ ନ ଧର, କ୍ଷୁଦ୍ଧ ହେଉନାହିଁ।’ ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଯିବା ପରେ, ଗୌତମ ମହାପର୍ବତ ହିମାବତ କୁ ଯାଇ, ମୋର (ଶିବଙ୍କ) ଉପାସନା ଓ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏକ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମୁଁ (ଶିବ) କହିଲି, ‘ବର ଚାହ, ଅଚଳବ୍ରତ ଧାରୀ।’ ଗୌତମ କହିଲେ, ‘ମୋତେ ତୁମ ଜଟାରୁ ତପସ୍ୟାର ଗଙ୍ଗା ଦିଅ। ଏହି ପୂନ୍ୟମୟ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ ମୋ ସହ ବଢ଼ିଯାଉ।’ ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ କରିବା ପରେ, ଶିବ ଏକ ଜଟା ଦେଲେ। ଏହାକୁ ନେଇ, ଗୌତମ ମୃତ ଗାଈଂଠିକୁ ଯାଇ, ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ସେଉଁଠି ଗାଈଂଠିକୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ। ତା’ପରେ ଗାଈଂଠି ଉଠି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଦେଲେ; ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର ମହାନଦୀ ଉପଜିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଦେହରେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆସି, ‘ଶାବାଶ୍! ଶାବାଶ୍!’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ‘ଗୌତମ, ଧର୍ମଶୀଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ସମାନ କିଏ? ତୁମେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଜାହ୍ନବୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆଣିଲା।