ନାରଦ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ମନରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା: “ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁଠି ସ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ଜାଣିପାରିବି?” ଏହି ଭାବନାରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଙ୍କୁ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏଭଳି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ପରେ, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଦୟାମୟ ହୃଦୟରେ ନାରଦଙ୍କ ସମ୍ନା ଦେଖାଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୋତେ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ, କ’ଣ ଦେବି?” ତେବେ ନାରଦ କହିଲେ: “ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଆପଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଛି। ଯଦି ଆପଣ ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ।” ତେବେ ଦେବେଶ୍ବର କହିଲେ: “ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମୋତେ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ବା ପ୍ରାଚୀନ ସଂହିତା ଅନୁସରଣ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ନାରଦ। ଯଦି ବେଦ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ତେବେ ପଞ୍ଚରାତ୍ର ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରି ମୋତେ ଦେଖିପାରିବେ ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ। ପଞ୍ଚରାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏବଂ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ପ୍ରାଚୀନ କଳ୍ପରେ ମୁଁ ଏହିପରି କଥା କହିଛି, ଯଦି ହଜାର ଲୋକ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ପଞ୍ଚରାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରେ—ଯଦି କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଶେଷରେ କେହି ମୋର ଭକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ପଞ୍ଚରାତ୍ର ସଦା ସେଉଁଠି ବସିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ରାଜସ ଓ ତାମସ ଗୁଣରେ ଆବୃତ, ସେମାନେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରୁ ବିମୁଖ ହେବେ। କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପରରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବାମାନେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ; କିନ୍ତୁ କଳିରେ ରଜସ ଓ ତମସ ଅଧିକ ହେବ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି, ନାରଦ—ଶୁଣ: ମୋ କୃପାରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପଞ୍ଚରାତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ଜାଣିପାରିବ—ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଶାସ୍ତ୍ରର ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ପାଇବ। ବେଦ, ପଞ୍ଚରାତ୍ର, ଭକ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ତ; ଅନ୍ୟଥା କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ପ୍ରିୟ। ଏପରି କହି ଭଗବାନ୍ ତୁରନ୍ତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ନାରଦ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ କେଶବ, ଏ ଜଗତରେ ଯେଉଁ ଦୁଇଜଣ ନାରୀ, ଗୋଟିଏ ଧଳା ଓ ଗୋଟିଏ କଳା, ସେମାନେ କିଏ? ଏବଂ ଶୁଭ୍ର-ଶ୍ୟାମା ନାମକ ନାରୀ କିଏ? ଏହି ଦୁଇ ନାରୀ କିଏ?” “ଏବଂ, ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ, ଯିଏ ଗୋଟିଏ ହୋଇ ସାତ ଭାଗ ହୁଏ? ଦୁଇ ଦେହ, ଛଅ ମୁଣ୍ଡ, ବାରଟି ଆକୃତି ଥିବା ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ, ସେ କିଏ?” “ପତି-ପତ୍ନୀର ସଂଯୋଗ କ’ଣ? ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ପରେ ଭୋଜନ କ’ଣ? ଏ ଜଗତ କେମିତି ଏତେ ବିସ୍ତୃତ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ: “ଏହି ଦୁଇ ନାରୀ, ଏକ ଧଳା ଏବଂ ଏକ କଳା, ଭଉଣୀ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ରାତି—ଏହି ଦୁଇ ରଙ୍ଗର ନାରୀ, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ପ୍ରତୀକ। ଯେ ପୁରୁଷ ଏକ ହୋଇ ସାତ ଭାଗ ହୁଏ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସାଗର, ଯିଏ ଏକ ହୋଇ ସାତ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେ ପ୍ରଭୁ ବାରଟି ଆକୃତି, ଦୁଇ ଦେହ ଓ ଛଅ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବର୍ଷ; ଦୁଇ ଦେହ ଦୁଇ ପଥ (ଉତ୍ତରାୟଣ-ଦକ୍ଷିଣାୟଣ), ଛଅ ମୁଣ୍ଡ ଛଅ ଋତୁ; ଏହିପରି ବର୍ଷକୁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପତି-ପତ୍ନୀ ଯୁଗଳ ହେଉଛି ଦିନ ଓ ରାତି; ସେଉଁଠୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ସେଉଁଠୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସେହି ବିଷ୍ଣୁ, ପରମେଶ୍ୱର, ଏହି ସମସ୍ତର ମୂଳ; ବେଦୀୟ କ୍ରିୟା ବିନା କେହି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ପୁନି ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ମୁନି, ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁ ପରମ ଓ ଅପରମ ଭାବେ ଚାରି ଯୁଗରେ କିପରି ବୁଝିବେ? ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଜାତିମାନେ କିପରି ଆଚରଣ କରିବେ? ଏବଂ ଯଦି ଅନ୍ୟ ଜାତିର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ମିଶ୍ରଣ ହୁଏ, ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କିପରି ଶୁଦ୍ଧି ରହିବେ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: “କୃତ ଯୁଗରେ ଭୂମି ବେଦୀୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ତ୍ରେତାରେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱାପରରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ ଗୁଣ ବେଶି, ତାଳେ ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାଜା ଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଶୁଭ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ। ଏପରେ କଳିର ଅନ୍ଧକାର ଆସିବ; ଏଠାରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଜ ମାର୍ଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବେ। ରାଜା, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଅଧମ ଜନ୍ମର ହେଇଯିବେ, ସତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ରତା ହୀନ ହେବେ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିବେ, ମିଥ୍ୟା କହିବେ, ବେଦ ମାର୍ଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବେ, ଏବଂ ନିଜ ଜାତି ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ବିବାହ କରିବେ। ରାଜାମାନେ ଧନ ଲୋଭୀ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ହେବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଗୀ ଓ ଅପବିତ୍ର ହେବେ, ମଦ୍ୟପାନ ନିୟମ ହେବ, ସତ୍ୟ ଓ ଶୁଚିତା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେବ। ଏପରି ହେଲେ ଜଗତ ନଶ୍ୱର ହେବ, ଏବଂ ଵର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେବ। ପୁନି ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଷିଦ୍ଧ ନାରୀ ସହ ସଂଗତି କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶୂଦ୍ର ଏହି ଅପରାଧ କରେ, ସେ କିପରି ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ? ଏବଂ କେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଷିଦ୍ଧ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାରି ପ୍ରକାର ନାରୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ତିନି, ବୈଶ୍ୟ ଦୁଇ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର କେବଳ ଗୋଟିଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପତ୍ନୀ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷିଦ୍ଧ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷିଦ୍ଧ, ବୈଶ୍ୟ ପତ୍ନୀ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷିଦ୍ଧ। ମା, ମାମୀ, ଶ୍ୱଶୁରୀ, ଭାଉଜ, ବୋହୁ, କନ୍ୟା, ବନ୍ଧୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ନିଜ ଗୋତ୍ରର ନାରୀ, ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀ କିମ୍ବା କନ୍ୟା, ଧୋବିନୀ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଷିଦ୍ଧ। ଏମାନଙ୍କ ସହ ସଂଗତି ପାପ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଜାତି ବାହାର ନାରୀ ସହ ସଂଗତି ଗଭୀର ଅଶୁଦ୍ଧି ଆଣେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଶତ ପ୍ରାଣାୟାମ କଲେ ପବିତ୍ର ହେବେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଶ୍ର ଜାତି ସହ ଯେତେ ଦିନ ଦୋଷ କରିଥିବେ, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଦଶ ପ୍ରଣବ ଓ ତିନି ଶତ ପ୍ରାଣାୟାମ କଲେ, ଏହି ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ, ବ୍ରହ୍ମ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୋଷ ମୁକ୍ତି ହୁଏ, ଅପରାଧ କମ୍ ହେଲେ ତ ଅବଶ୍ୟ।