ଏକ ସମୟରେ, ଏକ ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଲା—ପ୍ରଥମେ ଏହି ଉପକ୍ରମ କରିବାକୁ: ଯଥାସମ୍ଭବ ସୁନା, ମଲ୍ୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଭୂଷଣ ଦେଇ ମହିଳାମାନେଠାରେ ସଜାଇବା; ତା’ପରେ ନମ୍ରତାରେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଚାହିବା, ଏବଂ କହିବା—“ମା ଦେବୀ ମୋ ଉପରେ ଖୁସି ହେଉନ୍ତୁ।” ଏଭଳି କରିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହା ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ; ଅଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିବେ, ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଶୂରତାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ଏହି ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରୁଷି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଏଉଁ ଏକ ବିଶ୍ୱବ୍ରତ କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କହିବି, ଯାହା ଠିକ୍ ଭାବେ କରିଲେ ଏକ ରାଜା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୀଘ୍ର ଶାସନ କରିପାରିବେ। କାର୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଦଶମୀ ତିଥିରେ ରାତିରେ ଖାଇବା ଏବଂ ପ୍ରତିଦିନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଠାରେ ପୂଜା କରିବା; ଏବଂ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଗମାନେଠାରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା—‘ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନେ ମୋ ପ୍ରତି ଜନ୍ମରେ ସଫଳତା ଦିଅନ୍ତୁ।’ ଏଭଳି କହି ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ହୋମ କରିବା ପରେ ରାତିରେ ଭଲ ଭାବେ ପାକା ଚାଉଳ ଓ ଦହି ଖାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ଦିନରେ ଏଭଳି ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା; ଯିଏ ଏହି ବ୍ରତ ପ୍ରତିଦିନ କରିଥାଏ, ସେ ଦିଗବିଜୟ ଲାଭ କରିବେ। ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ନିୟମାନୁସାରେ ଏହି କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ, ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରୁ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏହି ବ୍ରତ କୁବେରଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ଧନ ଲାଭ ହୁଏ। ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଉପବାସ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଖାଇଲେ, ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ, ବିଶ୍ୱନୁ ବ୍ରତ ହେଉଛି। ଏଭଳି ଦ୍ରୁଢ଼ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ, ସେମାନେ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି; ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନରେ ଧର୍ମ ବ୍ରତ କରାଯାଏ, ଯାହାରେ ରାତିରେ ଖାଇବା ଉଚିତ। ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଏହି ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; ମାଘ ମାସରୁ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏହି ଦ୍ରୁଢ଼ ବ୍ରତ କରାଯାଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ରତ କରିବା, ରାତିରେ ଖାଇବା; ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପିତୃ ବ୍ରତ କରିବା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ। ଯିଏ ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ବ୍ରତ ଦଶ ବର୍ଷ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ କେଉଁ ଫଳ ମିଳେ? ସେ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଏବଂ ଶତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରିଥାଏ। ଏକ ଅନୁଷ୍ଠାନର ଭଙ୍ଗ କଲେ ବ୍ରତ ନାଶ ଓ ନିରନ୍ତର ପାପ ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଏହି ବ୍ରତ ତ୍ୱରିତ ଏବଂ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଏହି ବ୍ରତ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଷୟରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଚମତ୍କାର ଜାଣିବାକୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରୁଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ ଜନାର୍ଦନ ନିଜେ ଚମତ୍କାରର ଉତ୍ସ; ତାଙ୍କର ବହୁ ଚମତ୍କାର ଦେଖାଯାଇଛି। ଏକ ଦିନ ନାରଦ ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଥିବା ମାନବମାନେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅତି ଦ୍ରୁଢ଼ ଥିଲା। ନାରଦ ଭାବିଲେ—‘ଏହି ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ନିତ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ’; କିନ୍ତୁ ଏହି ମଧ୍ୟରେ କିଏ ପ୍ରକୃତ ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ପ୍ରଭୁ କିଏ?’ ଏହି ଭାବନାରେ ତାଙ୍କର ମନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯାଇଲା—‘ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବି?’ ‘କିପରି ଜାଣିବି ଏହି ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରାୟଣ?’ ଏଭଳି ଭାବି ନାରଦ ଏହି ସୁପ୍ରେମ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହିପରି ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁ ଦୟାରେ ଦେଖା ଦେଲେ, କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର, ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହ, କି ଦେବି, ବଡ଼ ଋଷି?” ନାରଦ କହିଲେ, “ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ମୁଁ ହଜାର ବର୍ଷ ତୁମେ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲି; ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ଆଚ୍ୟୁତ, କିପରି ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଯାଞ୍ଚ କରିବି?” ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜଗଣ ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ଅନୁସରଣ କରି ମୋ ପୂଜା କରନ୍ତି କିମ୍ବା ମୂଳ ସଂହିତା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ, ନାରଦ। ବେଦ ଉପଲବ୍ଧ ନଥିଲେ, ପଞ୍ଚରାତ୍ର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଦେଖିପାରିବେ; ଏହି ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ପଞ୍ଚରାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ମାର୍ଗରେ ନାହିଁ। ମୁଁ ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ଏହି ନିୟମ କହିଛି; ହଜାର ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ପଞ୍ଚରାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ—ଯଦି କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷରେ ଯିଏ ମୋ ଭକ୍ତ ହେଉଛି, ତେବେ ପଞ୍ଚରାତ୍ର ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଥାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ ରାଜସ ଓ ତାମସ ଭାବରେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରୁ ଦୂରେ ଥିବେ। କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଥିବା ଲୋକ ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ; କିନ୍ତୁ କଳିରେ ରାଜସ ଓ ତାମସ ପ୍ରବଳ ହେବ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି, ନାରଦ—ମୋ ଦୟାରେ ତୁମେ ପଞ୍ଚରାତ୍ରର ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିପାରିବ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ କେବଳ ବେଦ, ପଞ୍ଚରାତ୍ର, ଭକ୍ତି ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ; ଅନ୍ୟଥା କୋଟି ବର୍ଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମିଳିବା ନାହିଁ।” ଏଭଳି କହି ପ୍ରଭୁ ଦୂରେ ହେଲେ, ନାରଦ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ମହିଳା, ଏକ ଧଳା ଏକ କଳା, ଏହି ଦୁଇ ଜଣ କିଏ? ଏବଂ ସୁଭ ଧଳା କଳା ନାମରେ କିଏ? ଏହି ଏକ ଜଣ ପୁରୁଷ କିଏ, ଯିଏ ଏକ ହୋଇ ଏପଟେ ସାତ ଗୁଣା ହେଉଛି? ଦ୍ୱିଦେହୀ, ଷଡ୍ମୁଖୀ, ଦ୍ୱାଦଶ ଗୁଣା ପ୍ରଭୁ କିଏ? ପତି-ପତ୍ନୀ ଏକତା କ’ଣ, ଉଦୟ ପରେ ଭୋଜନ କ’ଣ? ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ଏତେ ବିସ୍ତୃତ?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଧଳା ଓ କଳା ଦୁଇ ଜଣ ମହିଳାକୁ ଦୁଇ ଜଣ ଭଉଣୀ କୁହାଯାଏ; ରାତି ଦୁଇ ରଙ୍ଗର ମହିଳା, ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ପ୍ରତିନିଧି। ଏକ ହୋଇ ସାତ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁରୁଷ ଏକ ହେଲେ ସାତ ରୂପରେ ଅଛି—ସେ ହେଉଛି ସାଗର, ଯିଏ ଏକ ହୋଇ ସାତ ରୂପରେ ଅଛି।