ପୂର୍ବକାଳରେ, ରାଜା ନଳ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତାଙ୍କ ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ହରାଇ ଋତୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ବସିବା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପାଳନ କରିଥିଲେ । ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରତ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିଲେ, ସଫଳତା ପାଇଁ ପାଳନ କରିଥିଲେ । ଏହିପରେ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ଆରୋଗ୍ୟ-ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି । ଏହି ବ୍ରତ ମାଘ ମାସର ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ସେହି ଦିନ ଉପବାସ ରହି, ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ସୂର୍ୟଦେବଙ୍କୁ ଆଦିତ୍ୟ, ଭାସ୍କର, ରବି, ଭାନୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଦିବାକର, ପ୍ରଭାକର ଏହି ସବୁ ନାମରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର । ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ ଭୋଜନ କରି, ସପ୍ତମୀ ଦିନେ ଭାନୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନେ ଭୋଜନ କରିବା ଏହି ବ୍ରତର ନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା । ଏହିପରି ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ନିୟମିତ ଭାବେ ସୂର୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ମିଳେ, ଏବଂ ପରଲୋକରେ ନିର୍ବାଣ ଲାଭ ହୁଏ । ପୂର୍ବେ ଏହି ବ୍ରତ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଅନରଣ୍ୟ ରାଜା ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସୂର୍ୟଦେବ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆରୋଗ୍ୟ ଦାନ କରିଥିଲେ । ଏଠିରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପଚାରିଲେ, “ସେଇ ରାଜା କ’ଣ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ? ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କୁ କିପରି ରୋଗ ହେଲା?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସେ ରାଜା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦେହଶ୍ରୀମାନ୍ । ଏକ ସମୟରେ, ଦେବମଣ୍ଡଳ ସହିତ ସେ ମନସ୍ ସରୋବରକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ଝିଅ ପାଣିର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଧଳା ପଦ୍ମ ଦେଖିଲେ । ସେହି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗୁଳି ପରି ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଲାଲ ପୋଶାକ, ଦୁଇଟି ହାତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ରାଜା ତାଙ୍କ ରଥିକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ‘ଏହି ପଦ୍ମ ଆଣ । ଯଦି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଆଗରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଏହା ଧରିବି, ତେବେ ମୋର ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା ହେବ; ତେଣୁ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଆଣ ।’ ରଥି ସେହି ପଦ୍ମ ଆଣିବାକୁ ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ମାତ୍ର ସେହି ପଦ୍ମକୁ ଛୁଞ୍ଚୁଆ ସହିତ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହେଲା ଓ ଭୟରେ ରଥି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ । ଏହି ଘଟଣା ସହିତ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଦେହର ରଙ୍ଗ ହରାଇ, ଶକ୍ତି ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇ, କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ । ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଭସି, ‘ଏହା କ’ଣ ଘଟିଲା?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଦୀର୍ଘତପସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ବସିଷ୍ଠ ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ‘ତୁମ ଦେହରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା କିପରି ଆସିଲା? ଏବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କହ ।’ ରାଜା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଦେଲେ । ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, ‘ଯଦି ତୁମେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାନ୍ତୁ, ଏ ଅବସ୍ଥା ଆସୁନଥାନ୍ତା । ତୁମର ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି କୁଷ୍ଠ ହେଇଛି ।’ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୃଦୟ ହୋଇ, ରାଜା ହାତ ଯୋଡି ପଚାରିଲେ, ‘ମୁଁ କ’ଣ ଭୁଲ କରିଛି? ଏହି କୁଷ୍ଠ କିପରି ହେଲା? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ ।’ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, ‘ଏହି ପଦ୍ମ ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭବ ନାମରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହାକୁ ଦେଖିଲେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ପଦ୍ମ ପ୍ରତି ଛଅ ମାସକୁ ଏକଥର ଦେଖାଯାଏ । ଏହାକୁ ଦେଖି, ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ । ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରୂପ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଦେଖି ଏହାରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ, ସଂସାର ଚକ୍ର ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ତୁମର ରଥି ଏହି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପାଣିରେ ଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହାକୁ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ କୁଷ୍ଠରୋଗ ପାଇଛ । ତୁମେ ଧର୍ମାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିଲେ, ତେଣୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଛି । ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦିନେ ଦିନେ ଏଠାକୁ ଆସି ଏହି ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖେ । ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଦ୍ମକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କହନ୍ତି । ଏହି ବ୍ରହ୍ମାପଦ୍ମ ଓ ମାନସ ସରୋବରରେ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥାଉ । ଆଉ ଏକ କାରଣ ଶୁଣ, ସୂର୍ୟଦେବ ସ୍ୱୟଂ ଏହି ପଦ୍ମର ଗର୍ଭରେ ବିରାଜିତ । ଏହି ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡରେ ଧରି ଗୌରବ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହିପରି ତୁମେ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ଆସିଛି । ଏବେ ତୁମେ ଏହି ଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କର ।’ ଏହିପରି ବସିଷ୍ଠ କହି, ସୂର୍ୟଙ୍କ ଆରୋଗ୍ୟ ବ୍ରତର ବିଧି ଶିଖାଇଲେ । ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରି, ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ରୋଗମୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଫଳତା ଲାଭ କଲେ । ଏହାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏବେ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ଶୁଭ ବ୍ରତ ଅପେକ୍ଷା କରିବି । ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ ରହି, ଷଷ୍ଠୀ ଦିନେ ସଂକଳ୍ପ କରିବା, ସପ୍ତମୀ ଦିନେ ଦେବକୀଙ୍କ ଅଂକରେ ବିରାଜିତ ମାତୃଗଣ ସମୂହରେ ଥିବା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଦରକାର । ଅଷ୍ଟମୀର ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିବା । ତାପରେ ଯବ ଓ କଳା ତିଳ ଘଉଁରେ ମିଶାଇ, ଦହି ସହିତ ହୋମ କରିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଭୋଜନ ଓ ଦାନ ଦେବା ଦରକାର । ଏହା ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଳ୍ବ ଫଳ ଖାଇ, ପଛରେ ଇଚ୍ଛାମତା ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ।” ଏହିପରି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ବ୍ରତର ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ତାହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା କଲେ ।