ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ରଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାନ୍ତି ଉପବାସ ବ୍ରତର ବିବରଣା କରିବି, ଯାହା କରିଥିଲେ, ସୋମ ଦେବ ତାଙ୍କର ଚମକ ଫେରେଇଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଡକ୍ଷ ଦେବଙ୍କର ଶାପରେ ଶୟାନ୍ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ତାଙ୍କର ଚମକ ତୁରନ୍ତ ଫେରେଇଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ, ରାତିରେ ଉପବାସ କରି, ବଳକେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବଳଦେବଙ୍କର ପାଦ ଓ କେଶବଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ପୂଜିବା ଦ୍ୱାରା, ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଦିନେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ସୋମ ଦେବଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପକୁ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି: “ଓମ୍, ଅମୃତ ରୂପୀ, ସମସ୍ତ ଔଷଧିର ନାୟକ, ବିଶ୍ୱ ଯଜ୍ଞର ଶାସକ, ସୋମ ବ୍ରହ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ଏପରେ, ରାତିରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟ ଚିରା ଓ ଘୀ ଖାଇଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଫାଲ୍ଗୁନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଚାରି ମାସରେ, ଶୁଧ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ଚିରା ପାଏସ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; କାର୍ତ୍ତିକରେ, ଚିରା ଓ ଯବ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆଷାଢ଼ ଆରମ୍ଭରୁ ଚାରି ମାସ, ତିଳ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା ଓ ତିଳ ଖାଇବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହି ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଏକ ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଚାନ୍ଦି ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ର ମୂର୍ତି ତିଆରି କରି, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ୱେତ ଫୁଲରେ ଆଲିପ୍ତ କରି, ଏହାକୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ଚମକଦାର, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏବଂ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇଥାଏ। “ଓ ନାରାୟଣ, ସୋମ ରୂପରେ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର,” ବୋଲି କୃପା ଆଶା କରନ୍ତି। ଏହି ଦାନ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଚମକଦାର ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏହି ବ୍ରତ ସୋମ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, କରିଥିଲେ; ବ୍ରତ ଶେଷରେ, ଜନାର୍ଦନ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କର ଶୟାନ୍ ରୋଗ ଦୂର କରି, ଅମୃତ ଭାଗ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଅମୃତ ଭାଗ ସୋମ ରାଜା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ତିଁ ସୋମ ହୋଇ, ଔଷଧିର ନାୟକ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରତର ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଅଶ୍ୱିନ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ଦେବତା ସୋମ ପାନ କରନ୍ତି; ଏହି ଦିନ ତାଙ୍କୁ ଶେଷ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ। ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ବିଷ୍ଣୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏପରେ ରଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥିବା ବ୍ରତ ଶିକ୍ଷା ଦେବି, ଯାହା କରିଲେ ନର ଓ ନାରୀ ଦୁଇ ଜଣେ ଲାଭ ମିଳନ୍ତି। ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ତୃତୀୟା ଦିନରେ, ଶୁଧ୍ଧତା ଓ ସତ୍ୟ ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ହରିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ, କିମ୍ବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉମା ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରୀ ଗିରିଜା ଓ ହରି ତ୍ରିନେତ୍ର ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ବିଷୟ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣରେ ଉପଦେଶିତ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେବତାମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ତାହା ଅସତ୍ୟ। ଯଦି କିଉଁ ଲୋକ କହନ୍ତି ଯେ, ରୁଦ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନାକାର ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶ୍ରୀ ଗୌରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ଅସ୍ତିକ ନୁହଁ, ବିଦ୍ୱାନ୍ ଏହାକୁ ବିଚାର କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ଭକ୍ତି ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଏହି ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି—ପାଦରେ ‘ଗଭୀର ଦେବତାକୁ’, କମରେ ‘ମଙ୍ଗଳଦାୟକକୁ’, ଉଦରରେ ‘ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତାକୁ’, ମୁହଁରେ ‘ତ୍ରିନେତ୍ରକୁ’, ମୁଣ୍ଡରେ ‘ବାଣୀର ନାୟକକୁ’, ଏବଂ ସମସ୍ତଠାରେ ‘ରୁଦ୍ରକୁ’। ଏଭଳି, ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ, କିମ୍ବା ହରା ଗୌରୀ ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା। ଏହା ପରେ, ତାଙ୍କ ଆଗରେ ମଧୁ, ଘୀ ଓ ତିଳ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା ଉଚିତ, ‘ସମୃଦ୍ଧିର ନାୟକ’ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି। ତାପରେ, ଲୁଣ, ଖାର, ତେଲ ନଥିବା ଗହୁଁ ଖାଦ୍ୟ ଭୂମିରେ ରଖି ଖାଇବା ଉଚିତ; ଏହି ନିୟମ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଆଷାଢ଼ରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରି ଖାଇବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସରେ, ଯବ ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ଶ୍ୟାମକ ଧାନ ଦାନ କରି, ଏହି ତିନି ମାସ ଶୁଧ୍ଧତା ଓ ନିୟମରେ କାଟିବା ଉଚିତ। ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ତୃତୀୟା ଦିନରେ, ଚତୁର୍ବୁଜ ଗୌରୀ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶୁଣା ମୂର୍ତି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ସମ୍ଭବ ଅନୁସାରେ, ହରି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମୂର୍ତି ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରି, ଏହାକୁ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବ ଅଛି, ତେବେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ନିତ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ରଖୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଛଅଟି ପାତ୍ର ଦେବା ଉଚିତ—ଏକ ପାତ୍ର ମଧୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଘୀ, ତୃତୀୟ ତିଳ ତେଲ, ଚତୁର୍ଥ ଗୁଡ଼, ପଞ୍ଚମ ଲୁଣ, ଷଷ୍ଠ ଗୋଦୁଧ। ଏହି ଦାନ ଦେଲେ, ସାତ ଜନ୍ମ ଯାଏ, ନର ନାରୀ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏବେ ରଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବା ଉପାୟ କହିବି, ଯାହା କରିଲେ, ଠିକ୍ ଭାବେ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ଆସିନଥାଏ। ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନରେ ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ; ରାତିରେ ଉପବାସ କରି, ତିଳ ଭାତ ଖାଇବା ଓ ଏହି ଖାଦ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଚାରି ମାସ ବ୍ରତ ପାଞ୍ଚ ଥର କରି, ହାତୀମୁଖ ଶୁଣା ମୂର୍ତି ତିଆରି କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ପାଞ୍ଚଟି ପାତ୍ର ଦୁଧ ଭାତ ଓ ତିଳ ଦେଲେ, ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସାଗର ରାଜାଙ୍କ ଅଶ୍ଵମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବିଘ୍ନ ଆସିଥିଲା, ଏହି ବ୍ରତ କରି ସେ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରିଥିଲେ।