ଏକ ସମୟର କଥା, ଭୂମିଦେବୀ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ଶେଷ ନାଗଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା, ଯାହାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟ ଦ୍ୱିପ୍ରଭାମାନ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ମୋକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇବାରେ ସମର୍ଥ, ମହାବଳଶାଳୀ, ଧନୁଷ, ଖଡ଼ଗ ଓ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ, ନାଭିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ମୋର ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର। କୋରାଲ ରଙ୍ଗର ଓଠ, କିଶୋର କୁଡ଼ିଆ ପ୍ରଭା ହାତ, ଏମିତି ଦୟାମୟ ଭଗବାନ୍ଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଉଛି; ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସର୍ପଙ୍କ ଦୁଃଖରୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।" "ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୟାମ ନୀଳ ମହାବରାହ ରୂପେ ଦେଖାଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ପୁନି ମୁଁ ଭୟଭୀତ ହେଲି, କାରଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ତୁମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏବେ ଦୟା କର, ମୋତେ ଏହି ମହାଭୟରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।" "ମୋ ପାଦକୁ କେଶବ, ଗୋଡ଼କୁ ନାରାୟଣ, କଟିକୁ ମାଧବ ଓ ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗକୁ ଗୋବିନ୍ଦ ରକ୍ଷା କରୁନ୍। ମୋର ନାଭିକୁ ବିଷ୍ଣୁ, ଉଦରକୁ ମଧୁସୂଦନ, ଉରୁକୁ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଓ ହୃଦୟକୁ ବାମନ ରକ୍ଷା କରୁନ୍। ଗଳାକୁ ଶ୍ରୀଧର, ମୁଖକୁ ହୃଷୀକେଶ, ନୟନକୁ ପଦ୍ମନାଭ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ଦାମୋଦର ରକ୍ଷା କରନ୍।" ଏଭଳି ହରିଙ୍କ ରକ୍ଷାକାମନା ସ୍ତୁତି କରି ଭୂମିଦେବୀ କହିଲେ, "ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର," ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ: ଭୂମିଦେବୀଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ଖୁସି ହୋଇ, ହରି ନିଜ ମାୟା ପ୍ରକାଶ କରି, ବରାହ ରୂପେ ତିଁହିଁ ସେଠାରେ ବସିଲେ। ସେ ଭୂମିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ କ’ଣ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ପୁରାଣର କଥା କହିବି।" "ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ସାର୍ବଭୌମ ମନାଯାଏ; ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରି, ହେ ଭୂମି, ପୁନି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣ।" "ପୁରାଣର ପଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ଅଟୁଟ—ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରଳୟ, ବଂଶାନୁକ୍ରମ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ବଂଶବିସ୍ତାର।" "ପ୍ରଥମେ, ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟି କଥା କହିବି, ଯାଁଠାରୁ ଦେବତା ଓ ରାଜାମାନେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଧ ରୂପରେ ନିତ୍ୟ ପରମାତ୍ମାକୁ ବୁଝାଯାଏ।" "ପ୍ରଥମେ, ମୁଁ ମହାଆକାଶ ଥିଲି; ତାହାଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ଚେତନା ଏକାକାର ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଇ ଚେତନା, ତିନିଭାଗକୁ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ନେଲେ।" "ସେଇ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର—'ମହତ୍' ଭାବରେ ଯାହା ସବୁଜଣା ଲୋକ ମୁଖ୍ୟ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମିଲା।" "ଏହିଠାରୁ ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ପରେ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଜଗତରେ ବିସ୍ତାର ପାଇଲେ; ଏବଂ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦେହୀ ଆକାର ତିଆରି କଲି।" "ପ୍ରଥମେ ଶୂନ୍ୟ, ଶବ୍ଦ ଓ ଆକାଶ; ଏଠାରୁ ବାୟୁ, ପରେ ଆଗ୍ନି; ତାପରେ ଜଳ, ଏବଂ ଶେଷରେ, ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଜନ୍ମିଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଧାରକୀ ଭାବେ।" "ପୃଥିବୀରେ, ଜଳରେ, ପ୍ରଥମେ ଝାଗ, ତାପରେ ଗଠା, ପରେ ଅଣ୍ଡ; ଏହା ଗଠି ଫାଟିଯିବା ପରେ, ମୁଁ ତାହାର ଭିତରେ ଜଳ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲି, ଆଦିକାଳରେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲି।" "ମୁଁ ଜଳ ସୃଷ୍ଟି କଲି, ଏବଂ ତାହାରେ ବିରାଜି ରହିଲି; ଏହିପରି, ମୋ ନାମ 'ନାରାୟଣ', କାରଣ ମୁଁ ଜଳରେ ବାସ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚକ୍ରରେ, ମୁଁ ପୁନି ସେଠାରେ ଯାଏ, ଏବଂ ପ୍ରଥମ ଥର ପରି, ମୋର ନାଭିରୁ ଏକ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଶୁଅ।" "ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୋର ନାଭି ପଦ୍ମରୁ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲି, 'ହେ ଧୀମାନ୍, ସମସ୍ତ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି କର।'" "ଏହିପରି କହି, ମୁଁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲି; ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସଂସାର ଧାରଣକାରୀ ହୋଇ, ସେ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।" "ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ତାହାଠାରୁ ତାଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳରେ ଏକ ଶିଶୁ ଜନ୍ମିଲା, କ୍ରୋଧ ରୂପେ।" "ସେଇ ଶିଶୁ କାନ୍ଦୁଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋତେ ନାମ ଦିଅ,' ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ 'ରୁଦ୍ର' ନାମ ଦେଲେ।" "ତାଙ୍କୁ ବି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଗଲା, 'ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କର,' କିନ୍ତୁ ସେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ଜଳରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।" "ଏହିପରି ଜଳରେ ଲୀନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଦହିନ ଅଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରଜାପତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ବାମ ଅଙ୍ଗୁଠିଠାରୁ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀକୁ ତିଆରି କଲେ।" "ସେଇ ନାରୀରେ, ପ୍ରଭୁ ମନୁ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।" ତାପରେ ଭୂମି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଓ ଦେବେଶ୍ୱର, ମୂଳ ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତୃତ କଥା କହ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ଆଦିକାଳରେ କିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ?" ଭଗବାନ୍ କହିଲେ, "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନାରାୟଣ ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା କଥା କହିବି, ଶୁଣ।" "ଗତ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଜାଗି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଭରିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା ବିଶ୍ୱକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ।" "ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଦିପୁରୁଷ; ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଅନାଦି ଓ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର ମୂଳ।" "ଏଠି ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ—ନାରାୟଣ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ, ସଂସାରର ଆଦି ଓ ପ୍ରଳୟ।" "ଜଳକୁ 'ନାରା' କୁହାଯାଏ; ଏହି ଜଳ ନରଙ୍କ ସନ୍ତାନ; ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର, ସେଇ ନାରାୟଣ ନାମରେ ପରିଚିତ।" "କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତା କରିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।" "ଏହି ଅନ୍ଧକାର, ମୋହ, ମହାମୋହ, ତମିସ୍ରା ଓ ଆନ୍ଧ, ଏହି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅଜ୍ଞାନ ମହାପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବିଲା।