ଚୈତ୍ର ମାସରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶ୍ରାବଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଧ-ଭାତ ଓ ଘିଅ ଖାଇବା ଉଚିତ୍; ଶ୍ରାବଣ ମାସରୁ ପରେ ସକ୍ତୁ ଚୁଣା ଖାଇବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହି ପ୍ରକାରେ ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସୁନାର ଅଗ୍ନି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହାକୁ ଲାଲ୍ ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଲାଲ୍ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କରିବେ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ କୁମ୍କୁମ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦନ କରିବା ସହିତ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଓ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଳେପନ କରିବେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୋଭାବନ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗ ସହିତ ହେବା ଦରକାର। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଲାଲ୍ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବେ—"ମୁଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୋର କର୍ମ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମୁଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ; ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ସଦା ମୁଁ ଶୁଭ ହେଉ।" ଏହିପରି କହି, ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ଯଦିଓ ପୂର୍ବରୁ ଅଭାଗ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହା କରିଲେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଅଧିକ ଭାଗ୍ୟ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ମିଳେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସୁନାର ଅଗ୍ନି ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପାପକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଉଛି; ପାପ ଦହିଗଲେ, ଆତ୍ମା ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଯିଏ ଏହି କଥା ଦିନେ ଶୁଣନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦ୍ୱିଜ ଭକ୍ତି ସହିତ ପଢନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ଶିଘ୍ର ଶୁଭ ହୁଅନ୍ତି। ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହି ବ୍ରତ କୁବେର କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ ଥିଲେ। ଏହା ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାନ୍ତି ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କରିଥିଲେ ସୋମଦେବ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପୁନଃ ପାଇଥିଲେ। ପୁରାତନ କାଳରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଶୟାନ୍ନ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ବ୍ରତ କରି ସେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଫେରାଇଥିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ରାତିରେ ଉପବାସ ରହି, ବଳକେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ବଳଦେବଙ୍କ ଚରଣ ଓ କେଶବଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପୂଜି, ଏପରି ଭାବେ ପୂଜା କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୈଷ୍ଣବ ରୂପର ସମ୍ମାନ ହୁଏ। ସେ ଦିନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍: "ଓ ଅମୃତ ରୂପୀ, ସମସ୍ତ ଔଷଧର ଅଧିପତି, ଯଜ୍ଞ ଲୋକର ଶାସକ, ସୋମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" ଏହିପରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ରାତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ ଯବ ଓ ଘିଅ ଖାଇବା ଉଚିତ୍। ଫାଲ୍ଗୁନ ଆରମ୍ଭର ଚାରି ମାସ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି ସହିତ ଖିର ଭୋଜନ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ଯବ ଓ ଚାଉଳ ଦାନ, ଆଷାଢ଼ ଆରମ୍ଭରେ ତିଳ ଦାନ ଓ ତିଳ ଭୋଜନ ନିୟମ ଅଛି। ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଚାନ୍ଦିର ଚନ୍ଦ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି ସିଧା କରି, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଧଳା ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା କରିଲେ ଏହି ଲୋକରେ ଜ୍ଞାନୀ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଆକର୍ଷକ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ତୁରନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଲାଭ କରନ୍ତି। ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହି ବ୍ରତ ସୋମ, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର କରିଥିଲେ; ବ୍ରତ ଶେଷରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କର ରୋଗ ଦୂର କରି, ଅମୃତ ଭାଗ ଦେଇଥିଲେ। ଏହିପରି ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୋମ ଏହି ଅବସ୍ଥା ପାଇଥିଲେ ଓ ଔଷଧର ଅଧିପତି ହେଇଥିଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାରଦ୍ୱୟ ସୋମ ପାନ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଶେଷ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ନାମରେ ଏହି ଜଗତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହା ପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା କରିଲେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ଦୁହେଁ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଏହି ବ୍ରତ ଉପବାସ ଓ ଶୁଚିତା ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ହରିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ କିମ୍ବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଉମା ସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍; ଏଠାରେ ଶ୍ରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଗିରିଜା, ହରି ହେଉଛନ୍ତି ତ୍ରିନେତ୍ର। ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣରେ ଏହି ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହାଯାଏ, ତାହା ତ୍ୟାଜ୍ୟ। ଯଦି କିଏ କହେ ଯେ ରୁଦ୍ର ଶାସ୍ତ୍ର ବା କବିତାର ରଚୟିତା ନୁହଁନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ନୁହଁନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶ୍ରୀ ଗୌରୀ ନୁହଁନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ଅନାସ୍ଥାବାଦୀଙ୍କ କଥା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ହରିଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିବା ଉଚିତ୍—ପାଦେ 'ଗଭୀର' କୁ, କଟିରେ 'ଶୁଭ', ଉଦରେ 'ଦେବଦେବ', ମୁହଁରେ 'ତ୍ରିନେତ୍ର', ମୁଣ୍ଡରେ 'ବାଣୀନାଥ', ସମସ୍ତଠାରେ 'ରୁଦ୍ର' କୁ। ଏହିପରି ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ-ଲକ୍ଷ୍ମୀ କିମ୍ବା ହର-ଗୌରୀଙ୍କୁ ପୂଜିବେ। ପରେ, ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ତିଳ ସହିତ ହୋମ କରିବେ, 'ଶ୍ରୀନାଥ' ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି। ଏପରି ଉପବାସ ପରେ ଗହମ ଖାଦ୍ୟ ନମକ, ଖାର, ତେଲ ବିନା ଭୂମିରେ ରଖି ଭୋଜନ କରିବେ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ। ଆଷାଢ଼ ଆରମ୍ଭରେ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବେ। କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସରେ ଯବ କିମ୍ବା ଶ୍ୟାମକ ଅନ୍ନ ତିନି ମାସ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ନିୟମରେ ଖାଇବେ। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ଗୌରୀ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବେ; ଏବଂ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ହରି-ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ମଧ୍ୟ ହସିମୁଖ ଭାବେ ତିଆରି କରି, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବେ। ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବ ଥାଏ, ତେବେ ବେଦଜ୍ଞ ଓ ନୀତିମାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଧର୍ମୀକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ନିୟମରେ ବ୍ରତ କଲେ ଏହି ଲୋକରେ ଶୁଭ ଫଳ, ଧନ ଓ ଭାଗ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମିଳେ, ଏହା ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ଦହି ଆତ୍ମାକୁ ମୁକ୍ତ କରେ, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଧନ୍ୟ ହୁଏ।