ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ଏକ ସମୟରେ ଦୁଇଜଣ ବିରୋଧୀ ମନୋଭାବରେ ଥିବା ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଆତ୍ରେୟ, ଯିଏ ବେଦଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିଲେ। ସେ ସଦା ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି, ତିନି ବେଳାର କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ସମୟରେ ସଂୟମନ ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମବନ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ନିଷ୍ଠୁରକ ନାମକ ଜଣେ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦୃଷ୍ଟି ଶିକାରୀ, ଧନୁଷ୍ ହାତରେ ଧରି, ଯମର ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବଡ଼ ଏକ ମୃଗଦଳକୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୀର ଧନୁଷରେ ଲଗାଇ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ସଂୟମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ, “ମହାଶୟ, ଏହି ହିଂସାକାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶିକାରୀ ହସି କହିଲେ, “ମୁଁ କୌଣସି ଆତ୍ମାକୁ ହିଂସା କରୁନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପରମାତ୍ମା ନିଜେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୀଳା କରନ୍ତି। ବୃଷ ଏବଂ ମାଟିର ମୂର୍ତ୍ତି ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଭାବନା ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାଣର ଗତିରେ ଚାଲିଛି। ଏଠାରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି କହିବା ଭଲ ନୁହେଁ।” ଏହି ଶୁଣି, ସଂୟମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମହାଭାଗ, ଆପଣ କଣ କହୁଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ କଥା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ଯୁକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ।” ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶିକାରୀ ପଚାରିଲେ, “ତେଣୁ ଆପଣ କାହିଁକି ଏଠାରେ ଲୋହାର ଜାଲ ଓ ତଳେ ଅଗ୍ନି ରଖିଛନ୍ତି?” ଅପରେ, ଶିକାରୀ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କାଠକୁ ଜ୍ୱାଳନ କରନ୍ତୁ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଁହରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଅପେକ୍ଷା କଲେ। ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲାପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହଜାର ହଜାର ଲୋହାର ଜାଲକୁ ଅଲଗା କଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଅଗ୍ନି ଏକେଠାରେ ଥିଲା। ତାପରେ ଶିକାରୀ କହିଲେ, “ମହାମୁନି, ଏଠାରୁ ଗୋଟିଏ ଅଗ୍ନିଶିଖା ନିଅନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବାକୀ ସମସ୍ତକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବି।” ଏହିପରି କହି, ଶିକାରୀ ତୁରନ୍ତ ଜଳଭରା ଘଡ଼ା ଅଗ୍ନିରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ, ଅଗ୍ନି ପୂର୍ବବତ୍ ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ଶିକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାତ୍ମା, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଆପଣ ନେଇଥିଲେ, ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମାଂସ ରନ୍ଧିପାରିବି।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋହା ଜାଲକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି କୌଣସିଠାରେ ନଥିଲା, ଏହା ମୂଳସହିତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ନିୟମରେ ଅଚଳ ରହି, ନିର୍ବାକ ହୋଇ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ। ଶିକାରୀ ଏହିପରି କହିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, ଏହି ଅଗ୍ନିର ଅନେକ ଶାଖା ଜଳେ, କିନ୍ତୁ ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ତୋମ ମତ କି?” “ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଛି, ସେହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ସଂସାର ତାହାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେଉଁ ବ୍ରତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତାହାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଏକତ୍ୱ କରି କରିବା ଦ୍ୱାରା କେହି କେବେ ବିପଥଗାମୀ ହେବେ ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଶିକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ତାହା ଦେଖି ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସେଠାରେ ବିମାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାଲିପାରେ, ମହାନ ଏବଂ ମଣିମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ସେଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ଏହି ଦୟାହୀନ ଲୋଭୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପରମ ପୁରୁଷକୁ, ଯିଏ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନେକ ଦେହ ଧାରଣକାରୀ ଯୋଗେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନନ୍ଦରେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏପରି, ରୈଭ୍ୟ ଓ ବାସୁ ନିଜ ନିଜ ଧର୍ମ କରି ବି ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ବ୍ରିହସ୍ପତିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଛାଡ଼ି ସେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହିପରି, ରାଜା, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିଜ ଦେହରେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି କପିଳଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରାସ ନିଜ ପୁଅ ସ୍ଥୂଳଶିରାସଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରି, ଆପଣ ତାପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ନୈମିଷ ତୀରେ, ଦେବମୂର୍ତ୍ତି ଯଜ୍ଞର ରୂପକୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ତାପସ୍ୟା ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କଲେ। ପୃଥିବୀ ପଚାରିଲେ, “ସେ କିପରି ଯଜ୍ଞମୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ? ଏହି ସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।” ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ, “ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯିଏ ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ, ଦେବତାମନ୍ଦଳ, ଭବ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ସୋମ, ମାରୁତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାନ, ଅନେକ ରୂପରେ ଥିବା ହରି, ଯଜ୍ଞମୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଶାଶ୍ୱତ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଦେହରେ ଦର୍ଭା ଛାଡ଼, ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଇନ୍ଧନ—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତାଙ୍କର ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୟୁଳୋକ ଓ ପୃଥିବୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଆବୃତ; ସେହି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ। ଦେବାସୁରଙ୍କ ବିଜୟ-ପରାଜୟ ପାଇଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନାଦି ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ପ୍ରାକୃତିକ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେହି ଯଜ୍ଞମୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତୁମେ ମାୟାମୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶୁଭ୍ର କିରଣମୟ ଚକ୍ରଧାରୀ, ଚାରିଭୁଜାରେ ଗଦା, ଖଡ଼ଗ, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନୁ ଧରିଥିବା, ତୁମକୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର। ଏକ ସମୟରେ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କର, ଏକ ସମୟ ମହାପର୍ବତପରି ଦେହ ନିଅ, କେବେ ତୁମେ ଧୂଳିପରି ଅଣୁ—ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି କର, ଚକ୍ରଧାରୀ ରକ୍ଷା କର, ତାପରେ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିପରି ସଂହାର କର—ଏହି ଯଜ୍ଞମୟଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର। ଯେଉଁଠାରେ ସଂସାର ଚକ୍ର ଗତି ପାଇଁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପୁରାତନ, ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଅପରିମିତ—ସେହି ଯଜ୍ଞମୟଙ୍କୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର। ମୁଁ ମୋ ମନ ତୁମକୁ ଅର୍ପଣ କରିଛି; ତୁମ ସ୍ୱରୂପ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ମୋ ମନ ଅଚଳ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ—ମୋର ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତି ରକ୍ଷା କର।