ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆସିଛି; ଏହା ମୋ ଶରୀରରେ, ତୁମ ଶରୀରରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଛି। ଯେଉଁଠି ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଜାଣିବାକୁ ଇଛା କରେ, ସେ ନିଜେ ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଏହି କଥା ଅନୁସାରେ ଏକ ଉପାସକ ମେଁଝରୁ ଚତୁଷ୍ପଦ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଚତୁର୍ମୁଖୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ଏହି କଥାର ଶିକ୍ଷକ ଓ ଆରମ୍ଭକାରୀ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ସ୍ବରା ନାମରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ସପ୍ତମ ରୂପ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଉପାୟ ଚତୁର୍ବିଧ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସେ କହିଥିଲେ, ରିଗ୍ବେଦର ଅର୍ଥରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ଲୋକମାନେ ସେଥିରେ ଉପାସନା କରି ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଚାରିଟି ଶିଙ୍ଗରେ ନିବେଶିତ, ବୃଷଭ ରୂପରେ ଅଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ ଏହି ବୃଷଭ ଦେଖାଯାଇଥିବା ପଥ ଅନୁସରଣ କରେ, ତୃତୀୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଚତୁର୍ଥ, ସ୍ବରାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ। ସପ୍ତମ ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଶୁଣାଯାଇଥିଲା; ଦ୍ୱିତୀୟ, ଶାଶ୍ୱତ ରୂପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ, ଦାସ ଦାସୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଖାର ଦାୟିତ୍ୱ, ବୃଷଭ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହେବା, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ବୃଷଭ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଜଣେ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ଅଛି’—ଏହା ଚାରିପ୍ରକାର, ଏକକ ଓ ଦ୍ୱୟ ରୂପରେ; ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ନିଜ ଭିନ୍ନତା ଓ ବିଭାଜନରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚତୁର୍ମୁଖୀ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅଶାଶ୍ୱତ ରୂପ ଦେଖି, ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ମୁଁ କିପରି ମୋ ପ୍ରଜାତାକୁ ଦେଖିପାରିବି?’ ‘ମୋ ପିତାଙ୍କର ଗୁଣ, ମହାତ୍ମା, ଯେଉଁଠି ଥିଲେ, ସ୍ବରାଙ୍କର କିଛି ସନ୍ତାନରେ ଏବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନା।’ ପୁଅର ପୁଅକୁ ‘ପ୍ରପିତାମହ’ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏହି ପରମ୍ପରା ସ୍ଥାପିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। କେବେ କେବେ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଏପରି କରି ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଏକାଗ୍ର ହେଲା—କି କରିବି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ପିତୃ-ଅସ୍ତ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଆସିଲା; ସେ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, କ୍ରୋଧରେ, ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ସାରକୁ ମଥନ କଲେ। ମଥନ କରିବା ସହିତ, ସେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ମୁଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ନାଡ଼ିଆ ରୂପରେ ଦୁର୍ଲଭ ଧାରଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ଦଶପଟି ଆବୃତ; ଚତୁର୍ମୁଖୀ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଳ ଫଳ ଭଳି କାଟିଦେଲେ। ତିଳ ଭଳି ଅଂଶଗୁଡିକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କାଟିଦେଲେ, ମୂଳରେ କିଛି ରହିଲାନା; ତଥାପି ‘ମୁଁ ମୁଁ’ କୁହିବା ଏକ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖାଗଲା, ସେହି ଉପରେ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲେ। ଏହା କାଟିଦେବା ପରେ, ସେ ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖିଲେ, ସେ ନିକଟରୁ କୁହୁଛି—‘ମୁଁ ପଞ୍ଚଭୂତର ଉତ୍ପତ୍ତି।’ ସେହି ଉପରେ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲେ, ପଞ୍ଚ ଭୂତର ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ; ସମସ୍ତେ ନିକଟରୁ କୁହିଲେ। ସେ ଏହି ଶୂନ୍ୟକୁ ନିର୍ବିକାର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଳ ଭଳି କାଟିଦେଲେ; ଏହା କାଟିଦେବା ପରେ, ଦଶମ ଭାଗ ଛୋଟ ଅନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅଂଶକୁ ଆକୃତି କାଟିବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଦେଖିଲେ; ଏହିପରି ଏକ ଛୋଟ, ଧଳା, ଶାନ୍ତ ଆକୃତି ତିଆରି କଲେ। ଏପରି କରି, ପ୍ରଭୁ ଆଉଥରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଆକାଶରେ ଦେଖିଲେ—ନିଜ ପିତା ଭଳି। ଏକ ଧୂଳି ଭଳି ଛୋଟ ଆକୃତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମତାରେ ଦେଖି, ଦୁଇଜଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅପସାରିଲା। ଏହି ଯିଏ, ସ୍ବରା ନାମରେ ଉପାସିତ, ମହାତ୍ମା, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ‘ପ୍ରକଟ’ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ତାଙ୍କର ମହାମୁଣ୍ଡ ‘ଅପ୍ରକଟ’ ଭାବରେ। ଏହି ଗଥାରୁ, ମହାରାଜ, ପ୍ରକଟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ବିଲୟରେ ଏହି ଏକମାତ୍ର ଅଛି। ଏହା ଏହି ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଥମ ପୁରାଣ କଥା; ଯିଏ ଏହାକୁ ନିଜର ମନରେ ଗହିର ଭାବେ ଜାଣିଥାଏ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ହୁଏ। ଏପରେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ଚାହାଁଥିବା ପାଇଁ କିଏ ଉପାସ୍ୟ? କିପରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ? ଦୟା କରି କହନ୍ତୁ।” ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ଏକମାତ୍ର ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଉପାସ୍ୟ; ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ସେ ଦାନକର୍ତ୍ତା ହୁଏ, ମୁଁ କହିବି। ସମସ୍ତ ଦେବ, ଋଷି ଓ ମାନବଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ନାରାୟଣ, ପରମ ଦେବତା; ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଲେ କେବେ ଅପସ୍ୟ ହୁଏନା। ମହାରାଜ, ପୁରାତନ କାଳରେ ମହାତ୍ମା ନାରଦ ବିଷ୍ଣୁକୁ ଖୁସି କରିବା ଏକ ଉପାସନା ଉପାୟ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନେ ପାଇଁ କଥା କହିଥିଲେ। ପୂର୍ବ ଏକ ଯୁଗରେ, ନାରଦ ମନସା ସରୋବରକୁ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଗଲେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜଟା ମୁଣ୍ଡ, ହାଡ଼ ଓ ଚମର ଛଡ଼ି ଅବସ୍ଥା, ଷ୍ଟାଫ୍, ଛତା ଓ ଖପର ଧରିଥିବା—ସେମାନେ ମନରେ ଚାହାଁଲେ ଚତୁର୍ମୁଖୀ ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ତାପସ୍ୟାରେ ଲଗ୍ନ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାହାଯାଉଥିବା; ସେମାନେ ସେଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଅପ୍ସରାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର, ଆମେ ବିବାହ ଇଛା କରୁଛୁ; ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, କିପରି ନାରାୟଣ ଆମର ସ୍ୱାମୀ ହେବେ?” ନାରଦ କହିଲେ, “ନମସ୍କାର ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ ସମସ୍ତଠାରେ ଶୁଭ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହା କରିନାହ, ଅହଂକାର ଓ ଯୌବନ ଅଭିମାନରେ। ତଥାପି, ଯେଉଁ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା, ସେ ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ହେବେ; ହରି ଏପରି ହୁଏ। ତାଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିତ ହୁଏ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର କହିବି, କିପରି ଉପାସନା କରିଲେ ହରି ନିଜେ ଦାନ ଦେବା ଓ ସ୍ୱାମୀ ହେବା ସ୍ଥିତି ଦେଇଥାଏ। ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ, “ବସନ୍ତ ଋତୁରେ, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ, ନିୟମିତ ଉପବାସ କରି, ରାତିରେ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ବିଭିନ୍ନ ଆଲଙ୍କାର ଦେଇ ଏକ ଶୟନ ତିଆରି କରି, ତାହାରେ ଚାନ୍ଦି ରୂପରେ ହରି ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଫୁଲ ଦେଇ ଏକ ମଣ୍ଡପ ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।