ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଏକ ଶିତଳ ସୁମଧୁର ପବନ ଥିଲା; ସେଠାର ଆକାଶ ଶୁଦ୍ଧ ଥିଲା ଏବଂ ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଏକ ଏକ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି କିଛି ଥିଲାନି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକା ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଏବଂ ଆଟକି ରହିଥିଲେ; ଏହିପରି ଉପାୟରେ ଗୋପାଳକ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏହା ସହଜ ଲାଗିଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜାଙ୍କ ଦୃତି ଓ ରୂପ ଦେଖି, ତିନିବର୍ଣ୍ଣୀୟ ଏକ ପୁରୁଷ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁଏ, ମହାରାଜ। ଆପଣ କହନ୍ତୁ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଆମେ ସମ୍ବନ୍ଧ ଚାହିଁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ଧ୍ୟେୟ କରିଛୁ। ଯଦିଓ ଆମେ ସମସ୍ତେ ପରାଜିତ, ତଥାପି ଏହି ଦେହରେ ଏକତ୍ରିତ ଅଛୁ। ଆପଣଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଅଛି; ସମସ୍ତେ ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ତାହାକୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ମୋ ପୁଅ ହେଉ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ହେଉ। ମୁଁ କେବେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭୋଗବିଳାସ କିମ୍ବା ସ୍ୱଭାବରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନି।” ଏପରି କହି, ରାଜା ସେଉଁଠି ତାକୁ ନିଜ ପୁଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ଏହିପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ତିନିବର୍ଣ୍ଣୀୟ ପୁରୁଷ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏବଂ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇ, ‘ଅହମ୍’ ନାମକ ତିନିବର୍ଣ୍ଣୀୟ ପୁଅକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଏକ କନ୍ୟା ହେଲେ, ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିର ମୂର୍ତ୍ତି ଥିଲେ; ସେ ଏକ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାର ନାମ ‘ମନୋହ୍ୱ’ ଥିଲା, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ। ମନୋହ୍ୱଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ଥିଲେ, ପାଞ୍ଚଟି ଭୋଗୀ; ଏହି ପାଞ୍ଚଟିର ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ‘ଅକ୍ଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଚୋର ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ହେଲେ; ସେମାନେ ନିଜେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନଗର ତିଆରି କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ନବଟି ଦ୍ୱାର, ଗୋଟିଏ ମହାସ୍ତମ୍ଭ, ଚାରିଟି ଚଉମୁଖି ବାଟ ଥିଲା, ଏହି ନଗର ହଜାର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଜଳବ୍ୟବସ୍ଥା ଥିଲା। ସେହି ନବଜନ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଏହି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ମହାପୁରୁଷ ରାଜା ଓ ଗୋପାଳକ ଭାବେ ଦେଖାଦେଲେ। ସେ ଏହି ନଗରରେ ବସି, ସେଠାରେ ବେଦମାନ୍ୟଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣ ସୂଚିତ କରି, ବେଦସ୍ମୃତିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ରାଜା ସମସ୍ତ ନିୟମ, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯାହା ନିଜସ୍ୱ ଆତ୍ମାର ଚିରନ୍ତନ ସ୍ୱରୂପ ସ୍ଥାପିତ କରେ। ଏକ ଦିନ, ରାଜା ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ; ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ ଏବଂ ଏକ ପୁଅ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ସେଉଁଠି ଚାରିମୁଖ, ଚାରିହସ୍ତ, ଚାରି ବେଦ ଓ ଚାରି ଚଉମୁଖି ବାଟ ଥିଲା; ସେଇଁଠି ରାଜାଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତଳେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଗାଁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରହିଥିଲେ। ସେ ଏହି ସମୁଦ୍ର, ଏହି ବନ ଓ ଘାସ ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସମଭାବ ହୋଇ, କାର୍ମିକ କ୍ରିୟାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି କଥା କାହାର ମହିମା, କିଏ ଏହାକୁ କେମିତି ସାଧିଲେ?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— “ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ; ଏହା ତୁମ ପ୍ରତି, ମୋ ପ୍ରତି ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯିଏ ଏହାର ମୂଳ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ନିଜେ ସ୍ବର୍ଗ୍ୟ ଉପାୟ ଧ୍ୟାନ କରୁ। ଗୋପାଳକଠାରୁ ଚତୁଷ୍ପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଚତୁର୍ମୁଖୀ (ବ୍ରହ୍ମା) ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଏହି କଥାର ଆଚାର୍ୟ ଓ ଦିକ୍ଷିତା; ତାଙ୍କ ପୁଅ ‘ସ୍ୱର’ ନାମରେ ସପ୍ତମ ରୂପ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଯେଉଁ ଉପାୟ ଚତୁଷ୍ପୁରୁଷାର୍ଥ ପାଇଁ ସେ କହିଥିଲେ, ରିଗ୍ବେଦର ଅର୍ଥରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବାମାନେ ତାହାକୁ ଉପାସନା କରି ଲାଭ କଲେ। ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ, ଚାରି ସିଂହଦନ୍ତ ଉପରେ ସ୍ଥିତ ବୃଷଭ; ଦ୍ୱିତୀୟ ତାଙ୍କ କଥିତ ପଥକୁ ଅନୁସରେ, ତୃତୀୟ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି, ଚତୁର୍ଥ ସେ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ପୁଅକୁ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କରେ। ସପ୍ତମ ରୂପର କୃତ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଶୁଣିଯାଇଥିଲା; ଦ୍ୱିତୀୟ, ଚିରନ୍ତନ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବେ ବସୁଥିଲେ। ପରେ, ଦାସ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଚିନ୍ତା, ବୃଷଭ ଉପରେ ଆସନ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ମଧ୍ୟରେ ଅରଣ୍ୟବାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲା, ଯେତେବେଳେ ବୃଷଭ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ। ଅନ୍ୟ ଜଣେ କହେ— “ମୁଁ ଅଛି,” ଚତୁର୍ବିଧ, ଏକ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ରୂପରେ; ସେଠାରୁ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଭିନ୍ନତା ଓ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଚତୁର୍ମୁଖୀ ପୂର୍ବରୁ ନିତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି, ଚିନ୍ତା କଲେ— “ମୁଁ କିପରି ମୋ ପ୍ରଜାପତିକୁ ଦେଖିବି?” ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମହାତ୍ମା ଗୁଣ, ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱର ପରମ୍ପରାର କିଛି ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବେ ନାହିଁ। ପୁଅର ପୁଅକୁ ‘ପର୍ଦ୍ଦା’ (ପିତାମହ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ପରମ୍ପରା ଏଭଳି ସ୍ଥିର, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। କେତେବେଳେ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପିତାକୁ ଦେଖିବ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ମନନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ ଏକ ପିତୃ ଅସ୍ତ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଆସିଲା; ସେ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, କ୍ରୋଧରେ ସେ ପାଖରେ ଥିବା ସାରକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ। ଏହି ବିସ୍ତାର ସହିତ, ସେ ଚାରିମୁଖି ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ନାଡିଆ ପରି ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅଲଭ୍ୟ ଥିଲା। ସେ ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଦଶଗୁଣ ଆବୃତ ଥିଲା; ଚାରିଧାର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହାକୁ ତିଳ ଫଳି ପରି କାଟିଦେଲେ। ଏହି ତିଳ ପରି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲରେ କାଟିଦେଲେ, ମୂଳରେ କିଛି ରହିଲାନି; ତଥାପି “ମୁଁ ମୁଁ” ବୋଲି ଏକ ଜୀବ ଦେଖାଦେଲା, ସେଠିକୁ ମଧ୍ୟ ସେ କାଟିଦେଲେ। ଏହି ଅଂଶ କାଟିଦେଲେ, ସେ ତାହାର ଏକ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଅଂଶ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରୁ ନିକଟରୁ ଆସି କହିଲା— “ମୁଁ ପଞ୍ଚତ୍ୱର ମୂଳ।” ସେ ଏହାକୁ କାଟିଦେଲେ, ତାଲେ ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖିଲେ; ସେ ସ୍ଥାନ ତିଆରି କରି, ସମସ୍ତ ନିକଟରୁ ଏପରି କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।