ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରା ନଦୀ ପାଖରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପାଥର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ପାହାଡ଼ ରହିଛି, ଏବଂ ଏଠାରେ ଶୁଭ ବଟବୃକ୍ଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲା । ସେଠାରେ ଏକ ମହାତ୍ମା ଘଟଣା ଘଟିବାକୁ ଯାଉଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ, ଭୂଦେବୀ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ମୁଁ ପୁରୁଣା ବ୍ରତ ଓ ତପସ୍ୟା କରିଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଭୁଲିଯାଇଥିଲି । ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଏବେ ମୋ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇଛି; ମୁଁ ଏବେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରୁଛି ଏବଂ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ହେ ପରମେଶ୍ୱର ।” ତା’ପରେ ସେ କହିଲେ, “ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏଉଁ ଜିଜ୍ଞାସା ରହିଛି, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ପାହାଡ଼, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଦେଶକୁ ପୁନଃ ଫେରିବା ପରେ କ’ଣ କଲେ ଏବଂ ସେ ରାଜା କ’ଣ କଲେ?” ତେବେ ଶ୍ରୀବରାହଦେବ କହିଲେ, “ଋଷି ଫେରିଆସିବାକୁ ଦେଖି, ଶ୍ୱେତ ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ବିଶେଷ ପୂଜା କରି, ମୁକ୍ତିର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।” ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଭଗବନ, କ’ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ର ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ? ଏବଂ ଦେହୀ କିମ୍ବା ଦେହବିହୀନ ଦଶାରେ ଦୁଃଖ ନ ମାନିବା ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ?” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜା, ଦୈବୀ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଦୂର ଓ ନିକଟ ଦୁହିଁଠି ଜନ୍ମିଛି, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟର ଭେଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ ।” “ସେଠାରେ ନ ଦିନ ଥିଲା, ନ ରାତି, ନ ଦିଗ, ନ ଅନ୍ତର୍ଦିଗ, ନ ସ୍ୱର୍ଗ, ନ ଦେବତା, ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ସେ ସମୟରେ ପଶୁପାଳ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅନେକ ଝିଅ ପାଳିଥିଲେ ।” “ଏହି ଝିଅମାନେ ପାଳିବା ସମୟରେ ଏକଥର ରାଜା ପୂର୍ବ ସାଗର ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ସେଠାକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଅସୀମ ବନ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସାପମାନେ ବସିଥିଲେ ।” “ସେଠାରେ ଅଠ ଟି ଚାହିଦା ପୂରଣ କରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ, ଏକ ନଦୀ, ଉପରେ ଚଡ଼ିଉଠୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ଥିଲେ । ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୁଷ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହିଳାକୁ ବୋକି ନେଉଥିଲେ ।” “ସେ ମହିଳାଙ୍କ ଛାତିରେ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଏକ ବିଶାଳ ଆକୃତି ଥିଲା, ତଳେ ତିନି ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ତିନି ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଉଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଏଉଁଠି ଘୂରୁଥିଲେ ।” “ଏହି ସମସ୍ତେ ନିର୍ଜୀବ ସଦୃଶ ଶାନ୍ତ ହେଲେ; ରାଜା ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଭୟରେ ଏକ ହେଉଥିଲେ ।” “ଅଶାନ୍ତ ସାପ ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ରାଜାକୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ; ରାଜା ଚିନ୍ତା କଲେ—‘ଏହି ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଲା, ଏମିତି ଜୀବମାନେ କିପରି ଫସିଗଲେ?’” “ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତିନି ରଙ୍ଗର ଏକ ପରମ ପୁରୁଷ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ—ଧଳା, ଲାଲ ଓ କଳା । ସେ ମୋତେ ଇଂଗিত କରି ପଚାରିଲେ, ‘ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବା?’ ଏହିପରି କହିବା ସହିତ ଏକ ମହାନ ନାମ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା ।” “ସେ ପୁରୁଷ ରାଜାକୁ ଘେରି, ‘ଜାଗ’ ବୋଲି କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି, ମହିଳା ରାଜାକୁ ଅଟକାଇଲେ । ମାୟାରେ ଆବୃତ ରାଜାକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଷ କହିଲେ, ‘ଭୟ କରିନାହଁ’ । ଏକ ଶୂରବୀର ମନୁଷ୍ୟ ରାଜାକୁ ଘେରି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଅଧିପତି ।” “ଏହିପରି, ପାଞ୍ଚ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ଆସି ରାଜାକୁ ଘେରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ଏହିପରି ରାଜାକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ । ରାଜା ଅଟକାଯିବା ସହିତ, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ; ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଭୟରେ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟାଙ୍କୁ ଲୁଚିଲେ ।” “ଏହିପରି ଲୁଚି ରହିଥିବା ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କ ମହଲ ଅତି ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ ହେଲା; ଏଠାରେ କୋଟି କୋଟି ଅନ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଥିଲେ । ଘର ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ଶିତଳ ବାୟୁ ଥିଲା; ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଶୁଭ୍ର ଥିଲା, ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ଥିଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଏକ ଗୁଣ ଧାରଣ କରୁଥିଲା ।” “ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଦୀର୍ଘସମୟ ରହି, ରାଜାଙ୍କୁ ଘେରି ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥିଲେ; ଏପରି ଗୋପାଳ ରାଜା ସହଜରେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ।” “ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜାଙ୍କ ତ୍ୱରିତତା ଓ ଆକୃତି ଦେଖି, ତିନି ରଙ୍ଗର ପୁରୁଷ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର, ହେ ମହାରାଜ; କହ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଆମେ ସମ୍ବନ୍ଧ ଚାହିଁ ତୁମକୁ ଆମ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛୁ ।’” “‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦିଓ ଆମେ ସମସ୍ତେ ପରାଜିତ ହୋଇଛୁ, ତଥାପି ଏହି ଦେହରେ ଏକତ୍ରିତ ରହିଛୁ ।’” “‘ତୁମର ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଅଛି; ସମସ୍ତେ ଚାଲିଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିଯାଏ ।’ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ସେ ପୁରୁଷକୁ ପୁନି କହିଲେ, ‘ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର ହେଉ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ; ମୁଁ କେବେ ମାନବ ଭୋଗ ଓ ସ୍ୱଭାବରେ ଲିପ୍ତ ହେଉନାହିଁ ।’” “ଏମିତି କହି, ରାଜା ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପୁତ୍ର କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ ।” ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଏଠାରେ କହିଲେ, “ସେ ତିନି ରଙ୍ଗର ପୁରୁଷ, ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇ, ଏକ ‘ଅହମ୍’ ନାମକ ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେଉଁଠି ତିନି ରଙ୍ଗର ପୁତ୍ର ।” “ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଏକ ଜ୍ଞାନମୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ; ସେ ଏକ ‘ମନୋହ୍ୱ’ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ ।” “ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଆକୃତିର ପାଞ୍ଚ ଭୋଗୀ ପୁତ୍ର ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ‘ଅକ୍ଷ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।” “ଏମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଥିଲେ, ପରେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ଅକାୟ ଭାବେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ନଗର ତିଆରି କଲେ ।” “ସେଇ ସହରରେ ନଅଟି ଦ୍ୱାର, ଏକ ନିମ୍ନ, ଚାରିଟି ଚଉରାହା ଥିଲା; ଏହି ସହର ହଜାର ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା, ସମସ୍ତେ ଜଳବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଥିଲା ।” “ସେ ନଅଟି ଏକାଠି ହୋଇ ସେଇ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ରାଜା ଓ ଗୋପାଳ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ।” “ସେଇ ସହରରେ ବସି, ମହାରାଜ ଓ ଗୋପାଳ ସେଠାରେ ଵେଦ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଅଧ୍ୟାୟନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ ।” “ରାଜା ସମସ୍ତ ନିତ୍ୟ ବ୍ରତ, ତପ, ଯଜ୍ଞାଦି କରିଥିଲେ, ଯାହା ସ୍ୱରୂପ ଓ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଜଡିତ ।