ହେ ରାଜା, ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉପଲକ୍ଷେ ରାଜା ବସୁ ଯାଉଥିଲେ, ପଥରେ ସେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଚିତ୍ରରଥଙ୍କ ସହିତ ମିଶିଲେ । ବସୁ ସ୍ନେହଭାବରେ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କେମିତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବି?” ତେବେ ଚିତ୍ରରଥ କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିବାସରେ ଦେବମାନେ ଏବେ ସଭା କରୁଛନ୍ତି ।” ଏହା ଶୁଣି ବସୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ସେ ସମୟରେ ମହାତପସ୍ବୀ ରୈଭ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ବସୁ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ପଚାରିଲେ, “ମୁନିବର, ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଆସୁଛନ୍ତି?” ରୈଭ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖରୁ ଆସୁଛି, ରାଜା । ମୋତେ ଦେବମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି ।” ଏହିପରି କଥା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭା ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଉଠି ଚାଲିଗଲେ । ବୃହସ୍ପତି ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି ବସୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ । ତାପରେ ରୈଭ୍ୟ ଏବଂ ବସୁ ବସିଲେ । ବୃହସ୍ପତି, ଦେବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ରୈଭ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ବଡ଼ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବେଦବେଦାଙ୍ଗ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନି, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?” ରୈଭ୍ୟ କହିଲେ, “ବୃହସ୍ପତି, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କ’ଣ ଲାଭ ହୁଏ? ମୋର ସନ୍ଦେହ ନିମିତ୍ତେ ମୋତେ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ ।” ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ଏହା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉ, ସେଟି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ଯଦି ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି କରାଯାଏ, ତେବେ କୌଣସି ଦୋଷ ଲାଗେ ନାହିଁ ।” ତାପରେ ବୃହସ୍ପତି ଏକ ପୁରୁଣା କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଇ ଆଲୋଚନାକାରୀ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ହେଉଥିଲା । ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାମ ଥିଲେ ଆତ୍ରେୟ, ସେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ । ସେ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ, ତ୍ରିକାଳ ସନ୍ଧ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ଏକ ଦିନ ସଂଯମନ ନାମକ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମବନରେ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀକୁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ନିଷ୍ଠୁରକ ନାମକ ଏକ ଶିକାରୀ, ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର, ଏକ ମହା ହରିଣ ଦଳକୁ ମାରିବାକୁ ତୀର ଧନୁଷରେ ଧରି ଆସିଲା । ସଂଯମନ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଭଲ ମଣିଷ, ଏହି ହିଂସା କରିବେ ନାହିଁ ।” ଶିକାରୀ ହସି କହିଲେ, “ମୁଁ କୌଣସି ବିଶେଷ ଆତ୍ମାକୁ କ୍ଷତି କରୁନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପରମାତ୍ମା ନିଜେ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୀଳା କରନ୍ତି । ବୃଷ ଓ ମାଟି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଏହି ନିମିତ୍ତେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏହି ଭାବନା ମୋକ୍ଷ ଚାହୁଁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଅଜ୍ଞାନ । ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାଣର ଗତିରେ ଚାଲିଛି, ଏଠାରେ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ ।” ଏହା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂଯମନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମହାଭାଗ, ଆପଣ କ’ଣ କହୁଛନ୍ତି? ଆପଣଙ୍କ କଥା ସିଧାସଳଖ ଏବଂ ଯୁକ୍ତିସଂପନ୍ନ ।” ତେବେ ଶିକାରୀ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତେବେ ଆପଣ ଏହି ଲୋହା ଜାଲ ଓ ତଳେ ଅଗ୍ନି କାହିଁକି ଲଗାଇଲେ?” ପରେ ଶିକାରୀ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି କାଠ ଜାଳକୁ ଅଗ୍ନି ଦିଅନ୍ତୁ ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଁହରେ ଅଗ୍ନି ଦେଲେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଭଲରେ ଜଳିଉଥିଲା । ତେବେ ସେ ଲୋହା ଜାଲଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା କଲେ, ଦେଖିଲେ ଅନେକ ଜାଲ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ଏକ ଥିଲା । ଏବେ ଶିକାରୀ କହିଲେ, “ମୁନି, ଏଠାରୁ ଏକ ଅଗ୍ନି ନିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେବି ।” ଏହିପରି କହି ସେ ଜଳଭରା ଘଡ଼ା ଅଗ୍ନି ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ନିମିଷେ ନିଶ୍ଵେଷ ହେଲା । ତେବେ ଶିକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁନିବର, ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଆପଣ ନେଇଥିଲେ, ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ମାଂସ ରନ୍ଧିବି ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋହା ଜାଲ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ନଥିଲା, ସେ ମୂଳରୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ ଦଢ଼ି ରହିଲେ । ଶିକାରୀ କହିଲେ, “ଏହି ଅଗ୍ନିର ଅନେକ ଶାଖା ଜଳେ, ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ନାଶ ହୁଏ । ଏହା ଠିକ୍ ତୋ? କହନ୍ତୁ ।” “ଏହି ଭାବରେ ଆତ୍ମା ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ । ଏହି ଆତ୍ମାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ବିଲୀନ ହୁଏ । ଯେଉଁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଜୀବିକା ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଆତ୍ମା ସହ ଏକତା କରି କରିଲେ କେବେ ବିପର୍ୟୟ ହୁଏ ନାହିଁ ।” ଏପରି ଶିକାରୀ କହିଲେ, ତାହାପରେ ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା । ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଆସିଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକି ଚାହିଲେ ଯେଉଁଠିକୁ ଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ, ମହାମୂଲ୍ୟ ମଣିମାଳାରେ ଶୋଭିତ । ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ଏହି ନିଷ୍ଠୁର, ଲୋଭୀ ଶିକାରୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ଏଠି ସେ ଅନେକ ରୂପରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବରେ ନିଷ୍ଠା, ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଏହି ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏହିପରି ରୈଭ୍ୟ, ଏ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା କହିଲେ, “ଏହିପରି ନିଜ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି ।” ଏହିପରି ରୈଭ୍ୟ ଓ ବସୁଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ନିବୃତ୍ତି ହେଲା, ତେବେ ସେମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ । ଏହିପରି ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀରରେ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖି ପୂଜା କର । ଏହି କଥା କପିଳଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା ନିଜ ପୁଅ ସ୍ଥୂଳଶିରାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରି, ନିଜେ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ନୈମିଷ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ସେ ଦେବତାର ଯଜ୍ଞସ୍ୱରୂପକୁ ନିଜ ଗୁରୁ ଭାବେ ଉପାସନା କଲେ, ତପସ୍ୟା ଓ ଷ୍ଟୁତି ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞପୁରୁଷକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ । ପୃଥିବୀ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମହାଭାଗ, ରାଜା କିପରି ଯଜ୍ଞମୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି କଲେ? ଏହି ଷ୍ଟୁତି ବିଷୟରେ ଆଉ ଥରେ କହନ୍ତୁ ।