ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଏହି ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ ନିୟମର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୃତିଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏକ ଦେବତା ମୂର୍ତ୍ତି ଦାନ କରିବା ନିୟମ ଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତ କେମିତି ପାପ ନାଶ କରେ, ତାହା ଶୁଣ। ଏକଥା ଆମେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖିପାରିବା। କୃତୟୁଗରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ନୃଗ। ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର କରୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି ଦୂରେ ଗଲାପରେ, ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବାଘ, ସିଂହ, ହାତୀ, ଚୋର, ଓ ସର୍ପ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଗଛ ତଳେ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାନ୍ଧି, କୁଶ ଘାସ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁଇପଡ଼ିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ରାତିରେ ଚଉଦ ହଜାର ଶିକାରୀ ଏଠାକୁ ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଧରିଲେ। ସେମାନେ ସୁନା ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାଜା ନୃଗଙ୍କୁ ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନେତାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ, ଯିଏ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଲୋଭରେ ରାଜାକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ, ତଳେବାସୀ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏହି ଶୁଇଥିବା ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ତେବେ, ରାଜାଙ୍କ ଦେହରୁ ଧଳା ଆଭୂଷଣ, ମାଳା, ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିବା ଏକ ମହିଳା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି, ସେଇ ବନ୍ଦୀତ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ। ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଲେ, ଏବଂ ସେ ଦେବୀ ପୁନି ରାଜାଙ୍କ ଶରୀରରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ରାଜା ଜାଗି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଦେବୀ ନିଜ ରୂପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହାପରେ ରାଜା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ବାମଦେବ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ମହିଳା କିଏ? ଏହି ମୃତ ଲୋକମାନେ କିଏ? ଏହି ଘଟଣାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?” ବାମଦେବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲ। ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସେବା କରିବା ସମୟରେ ତୁମେ ଶ୍ରାବଣ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲ। ଏହି ଦିନକୁ ନିୟମରେ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ତୁମେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିଛ। ସମସ୍ତ ବିପଦରେ ସେଠି ଦେବୀ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରାବଣ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦେବୀ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି କ୍ରୂର ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନଶ୍ଟ ହୋଇ, ତୁମେ ରକ୍ଷିତ ହେଲ। ସେଠି ଦେବୀ ଅପଦ୍ରବରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ଏହି ଦ୍ୱାଦଶୀଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ତ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।” ଏହିପରି ଶ୍ରାବଣ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତର ମହିମା କଥା ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଦୁର୍ବାସା ଋଷି କହିଲେ—“ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ନିଷ୍ଠା ପୂର୍ବକ ନିୟମ ନେଇ, ପ୍ରକ୍ରିୟାନୁସାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କଳ୍କିଙ୍କ ପାଦେ ନମସ୍କାର, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ କଟିରେ, ମ୍ଲେଛନାଶକଙ୍କ ଉଦରରେ, ଶିତିକଣ୍ଠଙ୍କ କଣ୍ଠରେ, ଖଡ୍ଗଧାରୀଙ୍କ ବାହୁରେ, ଚତୁର୍ଭୁଜଙ୍କ ହାତରେ, ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଏପରି ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ପରମ ଲାଭ ମିଳେ। ପରେ, ଏକ କଳଶ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ସୁନାରେ କଳ୍କିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ। ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରଭାତେ ଏକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ଭୁତ ଫଳ ମିଳେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କାଶୀ ନଗରରେ ବିଶାଳ ନାମକ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ହରିନେଲେ, ଏବଂ ସେ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଉପତ୍ୟକାରେ ବଦରୀ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଲେ। ଏକ ଦିନ, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପୂଜ୍ୟ ଦୁଇ ଋଷି—ନର ଓ ନାରାୟଣ, ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୂଜନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାଜା ବିଶାଳ ଏଠାରେ ଆଗରୁ ଆସି, ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥା ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପାପ କ୍ଷୟ ହୋଇଥିବାରୁ, ଦୁଇ ଋଷି କୁଶଳ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ରାଜନ୍, ଆମେ ତୁମକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଆସିଛୁ। ଯେକୌଣସି ଦାନ୍ୟ ଚାହିଁ, ମାଗ।” ରାଜା କହିଲେ, “ମୁଁ ଜାଣେନି ଆପଣମାନେ କିଏ, କିଏଠାରୁ ଦାନ୍ୟ ନେବି? ମୁଁ ମୋର ଉପାସ୍ୟ ଦେବତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦାନ୍ୟ ଚାହେଁ।” ଏମିତି କହିବାରୁ, ଦୁଇଁ ଋଷି ପଚାରିଲେ, “କେଉଁ ଦେବତାକୁ ଉପାସନା କରୁଛ? କଉଁ ଦାନ୍ୟ ଚାହୁଁଛ?” ରାଜା କହିଲେ, “ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ।” ତାପରେ ଦୁଇଁ ଋଷି କହିଲେ, “ସେହି ଦେବତାଙ୍କ କୃପାରେ ଆମେ ଦାନ୍ୟ ଦେବାର ଶକ୍ତି ରଖୁଛୁ। ଯେଉଁ ଦାନ୍ୟ ଚାହଁ, କହ।” ରାଜା କହିଲେ, “ମୋତେ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିବାର ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ତେବେ ନର କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣ ନିଜେ ମୋ ସହ ବଦରୀରେ ତପସ୍ୟା କରିବେ, ଏହା ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ।” ଏହି ନାରାୟଣ ଆଗରୁ ମାଛ, କଛପ, ବରାହ, ମାନସିଂହ ଭାବରେ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ପରେ ବାମନ ଭାବେ, ତାପରେ ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ଭାବେ, ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ଭାବେ, ଏବଂ ବସୁଦେବ ଭାବେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ। ପଛରେ ବୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ, ଏବଂ ଶତ୍ରୁ, ଚୋର, ବିଦେଶୀମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରି ଭୂମିକୁ ସ୍ୱଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଫେରେଇଲେ। ଏହି ଭାବରେ ମାଛ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଆଶାକୁ ପୂରଣ କରାଯାଏ, କଛପ ଭାବରେ ସ୍ବଜାତି ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ, ବରାହ ଭାବରେ ସଂସାର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବାରେ, ନରସିଂହ ଭାବରେ ପାପ ଭୟ ହେବାରେ, ବାମନ ଭାବରେ ମୋହ ନିବୃତ୍ତି ଓ ଧନ ଲାଭ ପାଇଁ, ଦଶରଥପୁତ୍ର ଭାବରେ କ୍ରୂର ଶତ୍ରୁ ନଶ୍ଟ ପାଇଁ, ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଭାବରେ ସନ୍ତାନ ଲାଭ ପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ରୂପ ଲାଭ ପାଇଁ, ଏବଂ କଳ୍କି ଭାବରେ ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି କଥା କହି, ସେ ମହାପୁରୁଷ ଏହି ବ୍ରତ କରି, ବିଶ୍ୱାଧିପତି ହେଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ଅନୁସାରେ ବଦରୀକୁ ‘ବିଶାଳ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିଲା।