ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ଵ୍ୟୁହ ରୂପର ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା। ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ପୂଜାକାରୀ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଚରଣ, ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ କଟି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଉଦର ଏବଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀକୁ ଅର୍ପଣ କରି ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି। ଏହାପରେ, ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ବାହୁ, ଭୂପତିଙ୍କୁ କଣ୍ଠ, ତାଙ୍କର ନିଜ ନାମରେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର, ଏବଂ ପୁରୁଷ ରୂପକୁ ମୁଣ୍ଡ ଅର୍ପିତ ହୁଏ। ଏପରି ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପୂଜାକାରୀ ପୂର୍ବବତ୍ ଏକ କଳଶ ମୁହଁରେ ରଖି, ତାହା ଉପରେ ବସ୍ତ୍ର ଢାଙ୍କି, ଏବଂ ତା’ପରେ ଶାଶ୍ୱତ ଚତୁର୍ଵ୍ୟୁହ ରୂପ ଥିବା ବାସୁଦେବଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୂର୍ତ୍ତି ରଖିଥାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟାନୁସାରେ ଚନ୍ଦନ, ଫୁଲ ଇତ୍ୟାଦି ସମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ଶେଷରେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ନିୟମ। ଏହି ବ୍ରତର ମହିମା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ। ବାସୁଦେବ ତିନିଁ ଯଦୁବଂଶର ରାଜା ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଥିଲେ ଦେବକୀ, ଯିଏ ସମାନ ନିୟମ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ଦେବକୀ ନିରଞ୍ଜଳ ଓ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ନଥିଲା। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏକ ଦିନ ନାରଦ ତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ। ବାସୁଦେବ ଭକ୍ତି ସହିତ ନାରଦଙ୍କ ପୂଜା କଲେ। ତା’ପରେ ନାରଦ କହିଲେ, “ବାସୁଦେବ, ମୋର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଶୁଣ; ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ମୁଁ ଦେବସଭାରେ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଭାର ବହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସୌଭ, କଂସ, ଜରାସନ୍ଧ, ନରକ ଓ ପ୍ରବଳ କୁରୁ, ପାଞ୍ଚାଳ, ଭୋଜ, ଦାନବମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିବାରଣ କର।" ପୃଥିବୀଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧରେ ଦେବତାମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଭଗବାନ୍ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବି; ମୁଁ ମାନବ ରୂପେ ଭୂମିରେ ଅବତାର ନେବି।" "ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ନାରୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଉପବାସ କରିବେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେବି।" ଏପରି କହି ଭଗବାନ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଏବଂ ନାରଦ କହିଲେ, “ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ସନ୍ତାନ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳିଥାଏ। ବାସୁଦେବ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ କରି, ପୁତ୍ର ପଉତି ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ, ରାଜ୍ୟ ସୁଖ ଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ବ୍ରତ ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।" ପରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି କହିଲେ, “ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଚନ୍ଦନ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଚରଣ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କଟି, ସନାତନଙ୍କୁ ଉଦର ଏବଂ ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରୀଙ୍କୁ ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ ଅର୍ପିତ ହେଉ। ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ବାହୁ, ହରିଙ୍କୁ କଣ୍ଠ, ମୁଞ୍ଜକେଶଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଚୂଡ଼ା ଦିଅ।" ଏହିପରି ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଏକ କଳଶ ରଖି, ଉପରେ ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାମୋଦର ମୂର୍ତ୍ତି ରଖି ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ପୂଜା ପରେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏହି ବ୍ରତ ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ପାପ ନାଶକ। ପୁରାତନ କାଳରେ କୃତୟୁଗରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ନୃଗ। ଏକ ଦିନ ଶିକାରରେ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଚାଲି ବହୁଦୂର ବନକୁ ନେଇଗଲା, ସେଠାରେ ବାଘ, ସିଂହ, ହାତୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଚୋର ଓ ସର୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା। ରାଜା ଏକ ଗଛ ତଳେ ଘୋଡ଼ାକୁ ବାନ୍ଧି, କୁଶା ଛାଡ଼ି, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁଇଗଲେ। ରାତିରେ ଚଉଦ ହଜାର ଶିକାରି ସେଠାକୁ ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ନେଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଏଁଥିବା, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଭୂଷିତ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନେତାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ନେତା ଏହି ଧନ ଲୋଭେ ରାଜାକୁ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏବେ ତଳବାର ଧାରୀ ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ବନ୍ଧିବାକୁ ଆସିଲେ। ତେବେ ରାଜାଙ୍କ ଦେହରୁ ଧଳା ଅଳଙ୍କାର, ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ ଏକ ନାରୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଚକ୍ର ଧାରଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଦେବୀ ପୁନି ରାଜାଙ୍କ ଦେହରେ ଲିନ୍ ହେଲେ। ରାଜା ଜାଗି, ମୃତ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦେଖି, ସେଇ ଦେବୀକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖି ରାଜା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ବାମଦେବ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ବିବରଣୀ ଦେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବାମଦେବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସେବା କରିବା ସମୟରେ ଶ୍ରାବଣ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରତ ନିୟମିତ ଭାବରେ କରି, ତୁମେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିଛ। ସମସ୍ତ ବିପଦରେ ସେଇ ଦେବୀ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦେବୀ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗତିରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।" ଏହା ପରେ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ, “ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। କଳ୍କିଙ୍କୁ ଚରଣ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କଟି, ମ୍ଲେଛନାଶକଙ୍କୁ ଉଦର, ଶିତିକଣ୍ଠଙ୍କୁ କଣ୍ଠ, ଖଡ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ବାହୁ, ଚତୁର୍ବୁଜଙ୍କୁ ହସ୍ତ, ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ଅର୍ପିତ କରିବା ନିୟମ। ଏପରି ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଏକ କଳଶ ରଖି, ତାହା ଉପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳ୍କି ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।" ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରତ, ପୂଜା ଓ ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ କୃପା ଲାଭ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ମନୋକାମନା ପୂରଣ ହୁଏ, ଏବଂ ଜୀବନରେ ଧନ୍ୟତା ଆସେ।