ହେ ରାଜନ୍, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି—ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ, ସେବକ ଦଳ, ଦେବତାମାନେ, ଜନ୍ତୁ-ଜନାନୀ, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ-କୀଟାଦି ସମେତ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଜଗତରେ ହରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତାଙ୍କ ଭଳି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି—ଏହି ଭାବନାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ଉପାସନା ଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ଯାହା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି—ପ୍ରେମ ଭକ୍ତି ସହିତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାରେ ଏହା ସାର୍ଥକ । ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନାରାୟଣ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର, ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ନିଷ୍ଠା ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱରକୁ ଶୀଘ୍ର ଲାଭ କରାଯାଏ । ଏହି ସମୟରେ ଅଶ୍ୱଶିରା ନାମକ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋର ଏକ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୂର କରିପାରିବ, ଯାହା ଦୂର ହେଲେ ମୁଁ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବି ।" ରାଜା ଏପରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଥିଲେ, ତେବେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କପିଳ ମୁନି ଏହି ଯଜ୍ଞଶୀଳୀ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, "ତୁମ ମନର ସଂଶୟ କ’ଣ, ହେ ଧର୍ମାତ୍ମା? ମୋତେ କୁହ, ମୁଁ ଶୁଣି ତାହା ଦୂର କରିଦେବି ।" ତେବେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୁକ୍ତି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ କି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ମୁନି? ଆପଣ ମୋତେ କୃପା କରିଛନ୍ତି ଯଦି, ମୋର ଏହି ସଂଶୟ ଦୂର କରନ୍ତୁ ।" ତାହାପରେ କପିଳ କହିଲେ, "ହେ ମହାରାଜ, ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୈଭ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନଶୀଳ ରାଜା ବସୁ ବ୍ରହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ ।" ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ବସୁ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶକୁ ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ । ପଥରେ ଚିତ୍ରରଥ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କୁ ଦେଖି ବସୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ସୁଯୋଗ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ । ଚିତ୍ରରଥ କହିଲେ, "ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହରେ ଦେବମଣ୍ଡଳୀର ସଭା ଚାଲିଛି ।" ଏହା ଶୁଣି ବସୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଅପେକ୍ଷା କଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ମହାତପସ୍ବୀ ରୈଭ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ବସୁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ପଚାରିଲେ, "ମୁନି, ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଆସୁଛନ୍ତି?" ରୈଭ୍ୟ କହିଲେ, "ମୁଁ ବ୍ରହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖରୁ ଆସୁଛି, ମୁଁ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।" ଏହିପରି କଥା ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭା ଓ ଦେବମଣ୍ଡଳୀ ସେଠାରୁ ଉଠିଗଲେ । ପରେ ବ୍ରହସ୍ପତି ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ସହ ବର୍ତ୍ତାଳାପ କରି, ବସୁଙ୍କ ନିକଟରୁ ସମ୍ମାନ ପାଇ ତାଙ୍କ ଆସନକୁ ଗଲେ । ରୈଭ୍ୟ ଓ ବସୁ ଏକାସାଥି ଉପବେଶ କଲେ । ତାପରେ ବ୍ରହସ୍ପତି, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଗୁରୁ, ରୈଭ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ହେ ବଢ଼ିଆ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବେଦ ବେଦାଙ୍ଗର ଅଧିକାରୀ, ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?" ରୈଭ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ବ୍ରହସ୍ପତି, କର୍ମ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କ’ଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ? ମୋର ଏହି ସଂଶୟ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ ।" ବ୍ରହସ୍ପତି କହିଲେ, "ମଣିଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଭଲ କି ଖରାପ, ଯଦି ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ତେବେ ସେ କୌଣସି ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନି ।" ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଏ—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତ୍ରେୟ ନାମକ, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠ, ନିତ୍ୟ ପ୍ରଭାତ ସ୍ନାନ ଓ ତ୍ରିକାଳ ସନ୍ଧ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ପୂର୍ବକାଳରେ ସଂୟମନ ନାମକ ଏକ ମଣିଷ ଧର୍ମବନରେ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ନିଷ୍ଠୁରକ ନାମକ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦୃଷ୍ଟି ଶିକାରୀ, ଧନୁଷ ହସ୍ତରେ ଧରି, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ଏକ ବଡ଼ ହରିଣ ଦଳକୁ ଦେଖି ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ । ସେ ଧନୁଷରେ ବାଣ ଲଗାଇ ଥିଲେ । ସଂୟମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହା ଦେଖି ଶିକାରୀକୁ ନିବାରଣ କରି କହିଲେ, "ଭଲ ମଣିଷ, ଏହି ହିଂସା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ ।" ଶିକାରୀ ହସି କହିଲେ, "ମୁଁ କୌଣସି ଅଲଗା ଆତ୍ମାକୁ କ୍ଷତି କରୁନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ । ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ଭଗବାନ ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଖେଳ କରନ୍ତି; ବୃଷ ଓ ମାଟି ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ।" "ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ସେମାନେ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜୀବନ ଯାତ୍ରାରେ ଲିପ୍ତ, ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବନା ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରଦାନ କରେନାହିଁ ।" ଏହା ଶୁଣି ସଂୟମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କହିଲେ, "ତୁମେ କ’ଣ କହୁଛ, ହେ ଭଦ୍ର? ତୁମ କଥା ସଝା ଓ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ।" ଏହାପରେ ଶିକାରୀ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ତୁମେ ଏହି ଲୋହା ଜାଲ ଓ ତଳେ ଅଗ୍ନି କାହିଁକି ରଖିଲେ?" ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ କହିଲେ, "ଏହି କାଠର ଢେରକୁ ଆଗୁନ୍ ଲଗାଅ ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମୁଁହରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ ଥମ୍ବିଗଲେ । ଅଗ୍ନି ପୁଣି ଜ୍ୱଳିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହଜାର ହଜାର ଲୋହା ଜାଲକୁ ଅଲଗା କଲେ, ଯଦ୍ୟପି ଅଗ୍ନି ଏକଠି ଥିଲା । ଶିକାରୀ କହିଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ଅଗ୍ନିଶିଖା ନିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏଠାରେ ବାକି ଅଂଶକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି ।" ଏହା କହି ଶିଘ୍ରେ ଜଳଭରା ଘଡ଼ା ଅଗ୍ନିରେ ଛାଡ଼ିଲେ; ଅଗ୍ନି ପୂର୍ବବତ ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଗଲା । ତାପରେ ଶିକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଏହି ଶିଖା ଦିଅ, ଯାହା ତୁମେ ଅଗ୍ନିରୁ ନେଇଥିଲ, ମୁଁ ମାଂସ ପକାଇବି ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲୋହା ଜାଲକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ନଥିଲା; ମୂଳରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିବା ନିର୍ବିକାର ଦାନ୍ତ ହୋଇ ଉଭୟ ଦଣ୍ଡରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଶିକାରୀ କହିଲେ, "ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଅନେକ ଶାଖା ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ମୂଳ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଠିକ୍ ତୋ?" "ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଥିବା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ତାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।" "ଭିକ୍ଷା ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହାକୁ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ର କରି କରିଲେ, କେବେ ବି ଅଧୋପତି ହୁଏନି ।