ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ରାଜା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ରାଜା ଦୂରରୁ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ। ମୁନି ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜନ୍, ଆପଣ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି? କ’ଣ ଆପଣଙ୍କର କୌଣସି ଇଛା ଅଛି? ମୋତେ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।” ତେବେ ରାଜା କହିଲେ, “ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୁନି, ମୋର କୌଣସି ପୁଅ ନାହିଁ, ବଂଶ ଚାଲିବା ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଏମିତି ତପସ୍ୟା କରୁଛି, ମୋ ଦେହ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କ୍ଳାନ୍ତ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହା ମୋର ଦୁଃଖ।” ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ମୁନି ମୃଦୁ ହସି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ଏତେ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଅପେକ୍ଷା ଅଳ୍ପ ଉଦ୍ୟମରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଏକ ପୁଅ ମିଳିବ। ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ତେବେ ରାଜା ଆଉ ଅତି ନମ୍ରତାରେ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ମୁଁ କିପରି ସହଜରେ ପୁଅ ପାଇପାରିବି? ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହା କହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର କରୁଛି।” ତାପରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି କହିଲେ, “ଏହି ପ୍ରଶିଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତରରେ ମୁଁ ଏହି ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସର ବିଧି କହିଥିଲି। ଏହା ଅନୁସାରେ ରାଜା ପୁଅ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ ଏବଂ ଏକ ଧର୍ମଶୀଳ, ଉତ୍ତମ ପୁଅ ନଳ ନାମେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଆଜିଯାଏ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ଫଳ ହେଉଛି—ଧନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ରୂପସମ୍ପନ୍ନ ଏକ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଲାଭ। ଏହାପରେ ପରଲୋକର ଅଦ୍ଭୁତ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତୁ—ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରିବେ। ସେଠାରୁ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହେବାବେଳେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେବେ—ଏହିଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ତାପରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି କହିଲେ, “ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଏକ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଶୁଭ ଫୁଲରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ରାମଙ୍କ ପାଦକୁ ‘ରାମ ରାମାନନ୍ଦ’ ବୋଲି, କଟିକୁ ‘ତ୍ରିବିକ୍ରମ’, ଓଡ଼ିଆକୁ ‘ବିଶ୍ୱଧାରୀ’ କହି ପୂଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ବକ୍ଷସ୍ଥଳକୁ ‘ସଂବତ୍ସର’, କଣ୍ଠକୁ ‘ସଂବର୍ତ୍ତକ’, ବାହୁକୁ ‘ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ’, ଓ ଦୁଇ ବିଶିଷ୍ଟ ଶକ୍ତିକୁ ତାଙ୍କ ନାମରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ପୂଜା କରି, ଶିରକୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ କଳଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ। ପୂର୍ବବତ୍ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ଢାକି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି, ପ୍ରଭାତରେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ପୂର୍ବେ ଏହି ବ୍ରତ କିପରି ଫଳଦାୟକ ହୁଏ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ଦଶରଥ ରାଜା ପୁଅ ନଥିଲେ। ସେ ପୁଅ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଏହି ବିଧି ଶିଖାଇଲେ, ଓ ରାଜା ଏହିପରି ପୂଜା କଲେ। ତାଙ୍କର ନିଜ ଗର୍ଭରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଧର୍ମିକ ରାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ରାମ, ଅବିନାଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ବ୍ୟୁହ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରତ ଏହି ଲୋକରେ ଏପରି ଫଳ ଦେଉଛି, ଏବଂ ପରଲୋକର ଫଳ ହେଉଛି—ଏକ ଲୋକ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପୁନଃ ମର୍ତ୍ୟ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ରାଜା ହୁଏ। ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଓ ଶାଶ୍ୱତ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ପୁଣି ଦୁର୍ବାସା ମୁନି କହିଲେ, “ଆଷାଢ଼ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଅନେକ ଥର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବାସୁଦେବଙ୍କ ପାଦ, ସଂକର୍ଷଣଙ୍କ କଟି, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ, ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଛାତି; ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ବାହୁ, ଭୂପତିଙ୍କୁ କଣ୍ଠ, ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ରକୁ ତାଙ୍କ ନାମରେ, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡରେ ପୂଜା କରିବେ। ଏହିପରି ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବବତ୍ କଳଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ତା’ପରେ ଶୁଭ ବସ୍ତ୍ର ଢାକି, ଚତୁର୍ବ୍ୟୁହ ସ୍ୱରୂପ ବାସୁଦେବଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣମୂର୍ତ୍ତି ରଖିବେ। ବିଧିବତ୍ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା କରି, ଏକ ବିଦ୍ୱାନ୍, ଶିଳ୍ପାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବେ। ଏଠାରେ ଏକ ଦିନ ବାସୁଦେବ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଦେବକୀ, ଯିଏ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ପତିବ୍ରତା ଥିଲେ, ସନ୍ତାନ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ନାରଦ ଆସିଲେ। ବାସୁଦେବ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ତେବେ ନାରଦ କହିଲେ, “ହେ ୟାଦବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଦେବସଭାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲି, ଦେବତାମାନେ ଏହାର ଭାର ବହିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସଉଭ, କଂସ, ଜରାସନ୍ଧ, ନରକ, କୁରୁ, ପଞ୍ଚାଳ, ଭୋଜ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା ଏହାକୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ଏହା ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନାରାୟଣ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି। ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପେ ଭୂଲୋକରେ ଆସିବି। ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ନାରୀ ପତି ସହିତ ଉପବାସ କରିବେ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେବି।” ଏହିପରି କହି ଦେବତା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ପୁଅ ଲାଭ ହୁଏ। ବାସୁଦେବ ଏହି ବ୍ରତ କରି, ପୁଅ ଓ ନାତି ଲାଭ କଲେ। ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ। ଏହି ଆଷାଢ଼ ମାସର ବ୍ରତ ତୁମ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପୁଣି ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ, “ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜିବେ। ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ପାଦ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କଟି, ସନାତନଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଆ, ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରୀଙ୍କୁ ଛାତି; ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ବାହୁ, ହରିଙ୍କୁ କଣ୍ଠ, ମୁଞ୍ଜକେଶଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ, ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଚୂଡ଼ାରେ ପୂଜିବେ। ଏହିପରି ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବବତ୍ କଳଶ ଉପରେ ବସ୍ତ୍ର ଢାକି, ତା’ପରେ ଦାମୋଦର ନାମକ ଦେବତାଙ୍କର ସୁବର୍ଣ୍ଣମୂର୍ତ୍ତି ରଖି, ବିଧିବତ୍ ଚନ୍ଦନ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜିବେ।