ଏକ ସମୟର କଥା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ତୁତି ପାଇଁ ପରମ ଲୋକରେ ବସିଥିବା ଏକ ମହାପୁରୁଷ, ଶେଷରେ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ । ସେ ବିବେକଶୀଳ ଏବଂ ପ୍ରଜାପାଳକ ରାଜା ହେଲେ, ଯେପରି Yayati, Nahushaଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁନି କହିଲେ, "ବୈଶାଖ ମାସରେ ଏକ ପୁରୁଷ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଂକଳ୍ପ କରି, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ଉଚିତ । ସେଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର । ଏହି ସମୟରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଚାହିଁ: 'ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ପାଦ; ସମସ୍ତ ଭାର ବହନକାରୀଙ୍କୁ ଉଦର; ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ କଟି ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଧାରୀଙ୍କୁ।' 'କ୍ଷତ୍ରିୟ ସଂହାରକୁ ବାହୁ; ମଣିମୟ କଣ୍ଠଧାରୀଙ୍କୁ କଣ୍ଠ; ନିଜ ନାମରେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର; ବିଶ୍ୱଧାରୀଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ।' ଏପରି ପୂଜା କରି, ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ପୁରୁଷ ପୂର୍ବବତ୍ ଏକ ଘଡ଼ାକୁ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବା ଦରକାର, ଯାହା ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି ରଖାଯିବ । ବାଁସର ପାତ୍ରରେ ହରିଙ୍କୁ, ଯିଏ ଜମଦଗ୍ନି ନାମରେ ଜଣାଶୁନା, ଦୁଃଖ ନାଶକ, ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ । ଦେବତାଙ୍କ ଡାହାଣ ହାତରେ ପରଶୁ ଧରିବା ଦରକାର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଶୁଭ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଏପରି କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ରାତିଭର ଜାଗରଣ କରିବା ଓ ପ୍ରଭାତେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ, ଏହି ପୂଜିତ ଦେବତାକୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ବ୍ରତର ଫଳ କଣ, ମୁଁ କହିବି । ପୂର୍ବକାଳରେ ଏକ ମହାପ୍ରଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ବୀରସେନ । ସେ ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ଏହି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ମହାଋଷି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଏକ ମହାଯୋଗୀ, ସେଠାକୁ ଆସି, ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ହାତ ଜୋଡି କର୍ମସୂଚୀ ଅନୁସାରେ ଅଭିବାଦନ କଲେ । ଋଷି ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ କହିଲେ, "ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏତେ ତପସ୍ୟା କରୁଛ? କ'ଣ ଆଶା ରଖିଛ?" ରାଜା କହିଲେ, "ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଦେହକୁ ଶୋଷି ତପସ୍ୟା କରୁଛି ।" ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ, "ଏତେ କଷ୍ଟ ଦେଇ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ । ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ତୁମେ ସନ୍ତାନ ପାଇବ ।" ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "କିପରି ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ମୋତେ ସନ୍ତାନ ମିଳିବ?" ତାପରେ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ, "ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ଦେଲେ, ଯାହା ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ହୁଏ । ବୀରସେନ ଏହି ବ୍ରତ ନିୟମିତ ଭାବେ କଲେ ଏବଂ ଏକ ସୁନ୍ଦର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନଳ ନାମକ ପୁତ୍ର ପାଇଲେ, ଯିଏ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି । ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଫଳ ହେଉଛି ଏକ ଉତ୍ତମ, ଧନୀ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ରୂପଶାଳୀ ପୁତ୍ର ମିଳେ । ଏହି ଜନ୍ମ ପରେ ମୋତେ ଶୁଣ, ପରଲୋକର ଅଦ୍ଭୁତ ଫଳ ହେଉଛି—ଏକ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ରହି, ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜା ହୋଇ, ତିରିଶି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜ୍ୟ କରେ ।" ତାପରେ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ, "ଏହିପରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଷ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଂକଳ୍ପ କରି, ବିଧିମତେ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଭାବେ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ପ୍ରଥମେ 'ରାମ, ରମାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ' ବୋଲି ପାଦ ପୂଜା କରିବେ, 'ତ୍ରିବିକ୍ରମ' ବୋଲି କଟି ଓ 'ବିଶ୍ୱଧାରୀ' ବୋଲି ଉଦର ପୂଜା କରିବେ । ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ 'ବର୍ଷ', କଣ୍ଠରେ 'ସଂବର୍ତ୍ତକ', ବାହୁରେ 'ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ', ଏବଂ ଦୁଇ ହସ୍ତରେ ନିଜ ନାମରେ ପୂଜା କରିବେ । ଏହିପରି ହଜାରମୁଣ୍ଡି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡରେ ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ଘଡ଼ାକୁ ରଖି, ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରଖି, ବିଧିମତେ ପୂଜା କରି, ପ୍ରଭାତେ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବେ ।" "ଏହି ବ୍ରତ କଥା ପୂର୍ବକାଳରେ ଦଶରଥ ରାଜା ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାରୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ । ସେ ପୁତ୍ର ଆଶାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ । ବସିଷ୍ଠ ଏହି ବ୍ରତ ବିଧି ଦେଖାଇଲେ, ଏବଂ ଏହି ବ୍ରତ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ—ରାମ ନାମକ, ଯିଏ ଚତୁର୍ଭୁଜୀ ବିଷ୍ଣୁ ଅଂଶ ଭାବେ ଅବତରିଲେ । ଏହି ବ୍ରତର ଏ ଲୋକରେ ଫଳ ଏହି, ଏବଂ ପରଲୋକରେ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନ ସମୟରେ ଏକ ଦ୍ୱିଗୁଣ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ । ପୁନଃ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶତାଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ରାଜା ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ପାଇ ନିର୍ମଳ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ ।" ପୁନି ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ, "ଏହିପରି ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଷ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଂକଳ୍ପ କରି, ଅନେକ ପରିମଳିତ ଫୁଲରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ । ପାଦରେ ବାସୁଦେବ, କଟିରେ ସଂକର୍ଷଣ, ଉଦରରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଅନିରୁଦ୍ଧ, ବାହୁରେ ଚକ୍ରଧାରୀ, କଣ୍ଠରେ ପୃଥିବୀପତି, ନିଜ ନାମରେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର, ମୁଣ୍ଡରେ ପୁରୁଷ—ଏଭଳି ପୂଜା କରି, ଘଡ଼ା ଉପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଚତୁର୍ଭୁଜ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ବିଧିମତେ ପୂଜା କରି, ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବେ ।" ଏହି ବ୍ରତର ଫଳ ଶୁଣ । ବାସୁଦେବ ଯଦୁବଂଶର ରାଜା ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଥିଲେ ଦେବକୀ । ସେ ବି ସନ୍ତାନହୀନ ଥିଲେ । ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ନାରଦ ତାଙ୍କ ଘରେ ଆସିଲେ । ବାସୁଦେବ ଭକ୍ତି ସହ ପୂଜା କଲେ । ନାରଦ କହିଲେ, "ବାସୁଦେବ, ମୋର ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣ । ମୁଁ ଦେବସଭାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଭାର ବହିପାରୁନାହାନ୍ତି । ସୌଭ, କଂସ, ଜରାସନ୍ଧ, ନରକ, କୁରୁ, ପଞ୍ଚାଳ, ଭୋଜ, ଦାନବମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟେ ଦେବମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି । ଏହି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନାଶ କର ।" ଏହିପରି ଭୂଦେବୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ନାରାୟଣ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଦେଲେ । ଏହିପରି ଏହି ବ୍ରତ ଓ ପୂଜା ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି ଏହି ଲୋକରେ ମହାଫଳ, ପରଲୋକରେ ଦିବ୍ୟ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ; ଏବଂ ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ଲୋକରେ ଧନ, ସନ୍ତାନ, ଯଶ ଓ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।