ପ୍ରଭାତକାଳରେ ଉପଚାର ସହିତ, ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ଦେବା ଉଚିତ, କହିବା ଉଚିତ—“ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ।” ଏହି ବିଧି, ମାସର ନାମ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ନିମିତ୍ତ ଉପକ୍ରମ ସହିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଏହି ନିୟମ ଭାବରେ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି—“ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନ୍ତୁ।” ପୁରାତନ କାଳରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ—ହର୍ୟଶ୍ୱ, ଭୂମିର ନାଥ। ସେ ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ଏକ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ରାତିରେ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ହରି ନିଜେ ଦ୍ୱିଜ ରୂପେ ପ୍ରଥମେ ଆସିଲେ। ସେ ପଚାରିଲେ—“ତୁମର ତପସ୍ୟାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ, ହେ ରାଜା?” ରାଜା କହିଲେ—“ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ।” ତାପରେ ଦ୍ୱିଜ ରୂପୀ ହରି କହିଲେ—“ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ କର, ହେ ରାଜା।” ଏପରେ ଭଗବାନ ଦୃତ ହେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ। ରାଜା ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଦ୍ୱିଜମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉପଚାର କରି, ଦରିଦ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ୟୋତିର୍ଗର୍ଗାକୁ ଦାନ ଦେଲେ। ଅନ୍ୟର ସନ୍ତାନ ଯେମିତି ସନ୍ତାନତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ, ଏହି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ପାଉ। ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ଦାନ ଦେବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କୁ ଏକ ପୁତ୍ର ହେଲେ—କୁବଳାଶ୍ୱ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି। ସନ୍ତାନହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ତାନ ପାଉଥିବେ, ଦରିଦ୍ର ଧନ ପାଉଥିବେ, ରାଜ୍ୟହୀନ ରାଜ୍ୟ ଫେରାଇଥିବେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସେ ବହୁକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ ହେବା ପରେ, ଏହି ମରଣଧାମକୁ ଆସି, ଜ୍ଞାନୀ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ହେଲେ—ନହୁଷ ପୁତ୍ର ଯୟାତି ପରି। ଦୁର୍ବାସା ଏପରେ କହିଲେ—ବୈଶାଖ ମାସରେ ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ଠା ନେବା ଉଚିତ; ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ପରେ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—“ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ପାଦ, ସମସ୍ତ ଭାରବାହକଙ୍କୁ ଉଦର, ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ କଟି ଓ ବକ୍ଷ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଧାରୀ।” “କ୍ଷତ୍ରିୟ ନାଶକଙ୍କୁ ଭୁଜ, ରତ୍ନମୟ କଣ୍ଠକୁ ଗଳ, ନିଜ ନାମରେ ଶଂଖ ଓ ଚକ୍ର, ବିଶ୍ୱବାହକଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ।” ଏଭଳି ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ଏକ ମାଟି ଦେଉଁଥିବା ଘଡା ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି ରଖିବା ଉଚିତ। ବାଁଶର ଭାଣ୍ଡାରେ ଜମଦଗ୍ନି ନାମରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦୁଃଖ ନାଶକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଦେବତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ପରଶୁ ଧରାଇ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏପରେ ଭକ୍ତିଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେବତା ସାମ୍ନାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭାତକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ପରେ ଏହି ଦାନ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହି ଉପବାସର ଫଳ ମୋଠାରୁ ଶୁଣ। ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ—ବୀରସେନ। ସେ ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ ମହା ଋଷି ଯଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ହାତ ଜୋଡି ଉଠି ସମ୍ମାନ କଲେ। ଋଷି ପଚାରିଲେ—“କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ତପସ୍ୟା କରୁଛ?” ରାଜା କହିଲେ—“ମୁଁ ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ଦୁଃଖିତ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୋ ଶରୀର ଶିରିଗଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜ।” ଯଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—“ଏହି ଦୁଃଖଦ ତପସ୍ୟା ଚାଲିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ତୁମେ ସନ୍ତାନ ପାଇବା, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ରାଜା ପଚାରିଲେ—“କିପରି ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ସନ୍ତାନ ପାଇବି?” ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଋଷି ଏହି ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ରାଜା ଏହି ବିଧିକୁ ଉତ୍ସାହରେ ପାଳନ କରି, ଏକ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ନଳ ପାଇଲେ, ଯିଏ ଆଜି ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଉତ୍ତମ ଓ ନ୍ୟାୟପରାୟଣ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏହି ଉପବାସର ଦୈନିକ ଫଳ ହେଉଛି—ଜଣେ ଉତ୍ତମ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବେ, ଧନ, ଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ପାଇଥିବେ। ପରଲୋକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ହେଉଛି—ଏକ କଳ୍ପ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହିତ ବାସ କରି, ତାଙ୍କ ବିହାର ଶେଷ ହେଲେ, ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିରେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ହେବେ। ଦୁର୍ବାସା ପରେ କହିଲେ—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ଠା ନେଇ, ଶୁଭ ଫୁଲରେ ଉଚ୍ଚତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମେ ପାଦକୁ “ରାମାନ୍ତକ ରାମକୁ ନମସ୍କାର”, କଟିକୁ “ତ୍ରିବିକ୍ରମ”, ଉଦରକୁ “ବିଶ୍ୱଧାରୀ”, ବକ୍ଷକୁ “ବର୍ଷ”, ଗଳକୁ “ସମ୍ବର୍ତ୍ତକ”, ଭୁଜକୁ “ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ”, ଦୁଇ ଲୋଟସ ଚକ୍ର ଭୁଜକୁ ନିଜ ନାମରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ବିଧି ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରି, ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ଘଡାକୁ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରତିମାକୁ ପୂଜା କରି, ପ୍ରଭାତକାଳରେ ଏହି ଉପଚାର ଭକ୍ତିଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏକଥା ଦଶରଥ ରାଜା କ’ଣ ଦିନ ଜଣେ ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ପଚାରିଥିଲେ। ସନ୍ତାନ ଇଚ୍ଛାରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଉପଚାର ନିମିତ୍ତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜା କଲେ। ସେ ଦ୍ୱିଜ ଏହି ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, ରାଜା ଏହି ବିଧିକୁ ପାଳନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସନ୍ତାନ ଆପେଖ୍ୟାରେ ଜନ୍ମ ନେଲା—ରାମ। ବିଷ୍ଣୁ ଚତୁର୍ଧା ରୂପରେ ଅବତରିତ ହେଲେ। ଏହି ଉପବାସର ଏହି ଲୋକରେ ଫଳ ହେଉଛି; ଏବେ ପରଲୋକର ଫଳ ଶୁଣ। ଏହି ଉପବାସର ଫଳରେ, ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରର ଶାସନ ସମୟ ଯାଏଁ ସେ ସ୍ୱର୍ଗର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିବେ। ସେ ଦୱିଗୁଣି ସମୟ ପରେ ପୁନଃ ମାନବ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ରାଜା ହେବେ। ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୋଇ ଶାଶ୍ୱତ ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ। ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ଏହି ବିଧି ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ଠା ନେଇ, ଶୁଭ ଫୁଲରେ ଅନେକ ଥର ଉଚ୍ଚତମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ପୂଜା, ଉପବାସ ଓ ଦାନ ବିଧିରେ ଅନେକ ରାଜା ଏହି ଉପବାସର ଫଳ ପାଇଛନ୍ତି, ଦେବତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସନ୍ତାନ, ଧନ, ରାଜ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଛନ୍ତି।