ରାଜା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ ଏବଂ ତିବ୍ର ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ଏକ ଅପୂର୍ବ ଆକୃତି, ଯାହାକୁ ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ହରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସବୁବେଳେ ରହନ୍ତି ବୋଲି ରାଜା ଘୋଷଣା କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ରାଜସଭାରେ ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା ଘଟିଲା—ଏଠାରେ କୀଟ, ଲାଇସ, ମଧୁମକ୍ଷୀ, ପକ୍ଷୀ, ସାପ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖାଦେଲେ। ରାଜମହଳ ଭିତରେ ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଘୋଡା, ଗାଈ, ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ, ଶିଆଳ, ହରିଣ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ ଏବଂ ଗୃହପାଳିତ-ବନ୍ୟ ଉଭୟ ପ୍ରକାର କୀଟ ଦେଖାଗଲା, ସମସ୍ତେ ଜୀବର ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏତେ ପ୍ରଜାତିର ପ୍ରାଣୀ ଦେଖି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡିଗଲେ। ସେ ଭାବିଲେ—ଏହା କ'ଣ? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟା କପିଳଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରିଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା ଦୁଇ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ହାତ ଯୋଡି ଭକ୍ତିଭାବରେ ପଚାରିଲେ—'ଏହା କ'ଣ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ?' ସେହି ଦୁଇ ଦ୍ୱିଜ କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଆମକୁ ପଚାରିଛନ୍ତି କିପରି ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାଯାଏ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ମହାରାଜ।' 'ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବଜ୍ଞତାର ଲକ୍ଷଣ, ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଛି; ଏବଂ ଏହି ଦେବ ନାରାୟଣ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଯେଉଁଠି ଚାହାନ୍ତି ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି।' 'ସେ, ସ୍ୱଭାବରେ ଶାନ୍ତ, କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ମଣିଷମାନେ ପୂଜା ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରଣ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ।' 'ତଥାପି, ପରମାତ୍ମା, ଜଗତର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ; ଭକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିହେବ, କିନ୍ତୁ ସେ କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବନ୍ଦ ନୁହଁନ୍ତି।' 'ତେଣୁ, ଏହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆକୃତି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ହେ ରାଜା, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜନ୍ମିବ; ଏହିପରି ଭାବରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁ ଆପଣଙ୍କର ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ, ହେ ମନୁଷ୍ୟନାଥ।' 'ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେବକ ଗୋଷ୍ଠୀ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦେଖାଯାଇଛନ୍ତି, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ କୀଟମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ।' 'ହରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଧରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ—ଏହି ଭାବନା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।' 'ହେ ରାଜା, ଏହା ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଆପଣଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଛି: ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ନାରାୟଣ, ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା।' 'ନାରାୟଣ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କର; ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା ପରି ଦାନ ଦେଇ; ଅବିଚଳ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।' ଏପରେ ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା କହିଲେ—'ମୋର ଏକ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ଆପଣମାନେ ଦୟାକରି ତାହା ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି।' ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ପରେ, ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧାର୍ମିକ ଆତ୍ମା କପିଳ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମ ମନରେ କ'ଣ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ହେ ଧର୍ମଶ୍ରେଷ୍ଠ? ମୋତେ କୁହ, ମୁଁ ଶୁଣି ତାହା ଦୂର କରିଦେବି।' ରାଜା କହିଲେ—'କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ, କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ମୁନି? ଯଦି ଆପଣ ମୋତେ କୃପା କରିଛନ୍ତି, ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ।' କପିଳ କହିଲେ—'ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ରୈଭ୍ୟ ଏବଂ ପୁରାତନ ଦିନରେ ରାଜା ବସୁ ପଚାରିଥିଲେ। ବସୁ ଏକ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ରାଜା, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଦାନଶୀଳ ଥିଲେ।' 'ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ବସୁ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଂଶ ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ।' 'ପଥରେ ବିଦ୍ୟାଧରମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିତ୍ରରଥଙ୍କୁ ଦେଖି ବସୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପଚାରିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କେବେ ହେବ?' 'ସେ କହିଲେ—"ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହରେ ଦେବତାମାନେ ସଭା କରୁଛନ୍ତି।" ଏହା ଶୁଣି ବସୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଅପେକ୍ଷା କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ବଡ଼ ତପସ୍ବୀ ରୈଭ୍ୟ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।' 'ବସୁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ପଚାରିଲେ—"କେଉଁଠୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ମୁନି?"' 'ରୈଭ୍ୟ କହିଲେ—"ମୁଁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ନିକଟରୁ ଆସୁଛି, ରାଜା। ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।"' 'ଏହିପରି କଥାହେଉଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭା ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଉଠି ଚାଲିଗଲେ।' 'ତାପରେ ବୃହସ୍ପତି ରୈଭ୍ୟଙ୍କ ସହିତ କଥା ହୋଇ ତାଙ୍କ ନିଜ ଆସନରେ ବସିଲେ, ବସୁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟ କଲେ।' 'ଏବେ ରୈଭ୍ୟ ଓ ବସୁ ବସିଲେ, ତାପରେ ବୃହସ୍ପତି ରୈଭ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କ'ଣ କରିପାରିବି, ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗର ଅଧିକାରୀ?"' 'ରୈଭ୍ୟ ପଚାରିଲେ—"ହେ ବୃହସ୍ପତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କ'ଣ ଲାଭ ହୁଏ? ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ମୁକ୍ତି କେମିତି ମିଳେ?"' 'ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—"ମଣିଷ୍ୟ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସେସବୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ଏବଂ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସେ କୌଣସି ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।"' 'ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଏ—ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାମ ଆତ୍ରେୟ, ଯିଏ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିରତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ଏକ ବିରୋଧ ଥିଲା।' 'ସେ ସଦା ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ତିନିବେଳି କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସମ୍ୟମନ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ଦିନ ଧର୍ମ ଅରଣ୍ୟରେ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।' 'ସେଠାରେ ନିଷ୍ଠୁରକ ନାମକ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟି ଶିକାରୀ, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଭୟଙ୍କର, ବହୁ ହରିଣ ମାନେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଧନୁଷରେ ଅଣ୍ଡା ଲଗାଇଲେ।' 'ସମ୍ୟମନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶିକାରୀଙ୍କୁ ବାଞ୍ଚେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—"ଭଲ ମଣିଷ, ଏହି ହିଂସା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ।"' 'ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶିକାରୀ ହସି କହିଲେ—"ମୁଁ କୌଣସି ଅଲଗା ଆତ୍ମାକୁ ହାନି କରୁନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।