ଏକଥର ସତ୍ୟତପ ମହାମୁନି ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କମ୍ ପ୍ରୟାସରେ କିପରି ନିତ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଇପାରିବ? ସମସ୍ତ ଜନସମୂହ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ସହଜ ଉପାୟ ଅଛି, ମୋତେ ସେଥିରେ ସାର ଅର୍ଥ କୁହନ୍ତୁ।” ତେବେ ଦୁର୍ବାସା ମହାମୁନି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ପରମ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କହିବି, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଯାହା ଭୂମି ଦେବୀ କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ନେତ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ। ଭୂମିର ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଜଳରେ ବେଶି ହୋଇନଥିଲା; ଯେତେବେଳେ ଭୂମି ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ, ସେ ନେତ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ। ସେ ଶୁଭା ଦେବୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଧାର, ନେତ୍ରଲୋକରେ ପହଞ୍ଚି, ଉପବାସ, ବ୍ରତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପରମେଶ୍ୱର ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ଥାନରେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ସେଉଁଠି, ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏଠାରେ ସତ୍ୟତପ ପୁଣି ପଚାରିଲେ, “ହେ ମହାମୁନି, ଭୂମି ଦେବୀ କେଉଁ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ? କେଉଁ ଉପବାସ, କେଉଁ ନିୟମ ଅନୁସରିଥିଲେ? ଏହି ବିଷୟ ମୋତେ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।” ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ, “ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଦଶମୀ ତିଥିରେ, ଯେଉଁ ଜନ ନିୟମିତ ଚିତ୍ତରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବେ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବେ, ସେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିପାରିବେ। ସେ ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ଭଲ ଭୋଜନ କରି, ପଞ୍ଚ ଧାପ ଚାଲି, ପୁଣି ପାଦ ପଖାଳିବେ। ଏଠାରୁ ଏକ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗଛର ଏଠିଏ ଅଂଗୁଳ ଲମ୍ବା ଟାଙ୍କି ନିଏ, ଦାନ୍ତ ଝାଡିବେ ଏବଂ ତା’ପରେ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଆଚମନ କରିବେ। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଶଂଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ, ମୁକୁଟ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ। ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା, କୃପାମୟ ମୁହଁ ଅଛିଏ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପୁଣି ଜଳ ହାତରେ ନେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଚମକୁଥିବା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବେ। ଧ୍ୟାନ ପରେ, ଜଳ ଦେଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବେ ଏବଂ ସେସମୟରେ ଏହି ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ—“ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ମୁଁ ଉପବାସ ରହିବି, ପରଦିନ ଭୋଜନ କରିବି, ହେ କମଳନୟନ, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ତୁମେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ହେଉ।” ଏପରି କହି, ରାତିରେ ଦେବଦେବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସେଠି ଶୋଇବେ ଏବଂ “ନାରାୟଣାୟ” ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବେ। ସପ୍ତାହ ଶୁଭ ସକାଳେ, ଏକ ନଦୀ କିମ୍ବା ପୋଖରୀ କିମ୍ବା ଘରେ ଯାଇ, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନରେ, ଶୁଭ ମାଟି ନେବେ, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି—“ହେ ଦେବୀ, ତୁମଠାରୁ ସଦା ଜୀବମାନେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ସତ୍ୟରେ, ମୋତେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ କର।” ପୁଣି, “ହେ ଦେବ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ତୁମ ହାତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ; ଏହି ମାଟି ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମୋତେ ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ମିଳୁନି।” ଏବଂ “ହେ ବରୁଣ, ସମସ୍ତ ଜଳ ତୁମେ ଧାରଣ କର; ଏହି ମାଟିକୁ ଧୋଇ, ମୋ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ କର।” ଏପରି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ମାଟି ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ତିନିଥର ଶୁଦ୍ଧି ନେଇ, ଅବଶିଷ୍ଟ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ଏକ ବୃତ୍ତ ଅଙ୍କନ କରିବେ। ଏହା ପରେ, ରାଜଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବମନ୍ଦିରକୁ ପୁଣି ଫେରିବେ। ସେଠାରେ, ମହାଯୋଗୀ ଭଗବାନ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପାଦେ “କେଶବାୟ ନମଃ”, କଟିରେ “ଦାମୋଦରାୟ”, ଉରୁରେ “ନୃସିଂହାୟ”, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ “ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରିଣେ”, କଣ୍ଠରେ “କୌସ୍ତୁଭଧାରିଣେ”, ଅଂକୁରେ “ଶ୍ରୀନାଥାୟ”, ବାହୁରେ “ତ୍ରିଭୁବନଜୟିନେ”, ମୁଣ୍ଡରେ “ସର୍ବାତ୍ମନେ”, ଚକ୍ରରେ “ଚକ୍ରଧାରିଣେ”, ପଦ୍ମରେ “ଶଙ୍କରାୟ”, ଗଦାରେ “ଗଭୀରାୟ”, ଏବଂ ପଦ୍ମରେ “ଶାନ୍ତିମୂର୍ତ୍ତୟେ” ଏହିଭଳି ନମନ କରିବେ। ତା’ପରେ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଚାରିଟି ଘଟ ରଖିବେ, ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ। ଆମ୍ବ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘଟ ଗଳା ଘେରି, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଢାକି, ତାଳ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ତିଲ ଓ ସୁନା ଭରି ରଖିବେ। ଏହି ଚାରି ଘଟ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗର ଚାରି ସମୁଦ୍ର ପରି ସ୍ଥାପିତ କରି, ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶୁଭ ଆସନ ବସାଇବେ। ଏହି ଆସନ ଉପରେ ସୁନା, ରୌପ୍ୟ, ତାମ୍ବା କିମ୍ବା କାଠର ପାତ୍ର ରଖିବେ; ଏହି ସବୁ ନାଥିଲେ ପଳାଶ କାଠ ଚଳିବ। ଏହି ପାତ୍ରରେ ଜଳ ଭରି, ତା’ଭିତରେ ସୁନାରେ ତିଆରି ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପୀ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୋଗ, ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦେଇ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବେ। ଏଠାରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର କହିବେ—“ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ପାତାଳରୁ ବେଦ ଉଦ୍ଧାର କରିଥିଲେ, ଏହିପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତୁ, ହେ କେଶବ।” ଏହିଭଳି ପୂଜା କରି, ସେଠି ରାତି ଜାଗିବେ। ସୁପ୍ରଭାତେ ନିଜ ସମ୍ପଦ ଅନୁଯାୟୀ, ଚାରି ଘଟ ଚାରି ଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବେ। ପ୍ରଥମେ, ପୂର୍ବ ଦିଗର ଘଟ ବାହ୍ୱୃଚ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀକୁ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଘଟ ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟକୁ, ପଶ୍ଚିମ ଘଟ ଯଜୁର୍ବେଦୀକୁ, ଉତ୍ତର ଘଟ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦେବା ନିୟମ। ଏପରି କହିବେ—“ପୂର୍ବରେ ବାହ୍ୱୃଚ, ଦକ୍ଷିଣେ ସାମବେଦ, ପଶ୍ଚିମରେ ଯଜୁର୍ବେଦ, ଉତ୍ତରେ ଅଥର୍ବବେଦ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।” ଏହି କ୍ରମରେ ଦେଇ, ସୁନା ମତ୍ସ୍ୟ ଦେବତା ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ଏହି ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ଯେଉଁ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଅନେକ କୋଟି ଗୁଣ ଫଳ ପାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଗୁରୁଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୂଢ଼ତାରେ ଭୁଲ ଚରିତ୍ର କରେ, ସେ ଅତିନିଚ ମଣିଷ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଜନ୍ମ ଯାଏ ନରକରେ ପକାଯାଏ; ଏହି ବିଧି ଦେଇଥିବାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ‘ଗୁରୁ’ କହନ୍ତି। ଏଭଳି ବିଧି ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜି, ଯଥାସମ୍ଭବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଓ ଦାନ ଦେବେ। ତାମ୍ବା ପାତ୍ରରେ ତିଲ ଭରି ତିଆରି କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ତା’ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଭରା ଘଟ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ।