ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଶିକାରୀ ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନରେ ପଡ଼ିଲା । ଶିକାରୀ ଚିନ୍ତା କରିଲା—"ମୁଁ କିପରି ଏହି କାମ କରିପାରିବି?" ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ସେ ଏକଦମ ଲିନ ହେଇଗଲା । ଏହି ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ପବିତ୍ର ସୁନାର ଭାଣ୍ଡ ତଳେ ପଡ଼ିଲା, ଯାହା ସଫଳତାର ଚିହ୍ନ ଥିଲା । ଶିକାରୀ ଏହି ଭାଣ୍ଡକୁ ହାତରେ ନେଇ, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲା—"ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ଏଠାରେ ରୁହନ୍ତୁ, ମୁଁ ଭିକ୍ଷା ଆଣିବାକୁ ଯାଉଛି; ଦୟାକରି ଏହି କୃପା ଦିଅନ୍ତୁ, ଓ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ।" ଏଭଳି କହି, ଶିକାରୀ ତା'ଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏକ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ତ୍ରୀମୟ ନଗରକୁ ଭିକ୍ଷା ଆଣିବାକୁ ଗଲା । ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲାପରେ, ବୃକ୍ଷମାନରୁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପବତୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସୁନାର ଭାଣ୍ଡ ନେଇ ଶିକାରୀକୁ ଦେଖି ଆସିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଣ୍ଡକୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟରେ ଭରିଦେଲେ । ଶିକାରୀ ତା'ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ଭାବି, ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିଲା । ସେ ଭିକ୍ଷାକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ଶାନ୍ତ ମନରେ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲା—"ଓ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଧୁଇବାକୁ ଚାହେଁ; ଯଦି ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇପାରିବି, ଦୟାକରି ଏହି କୃପା ଦିଅନ୍ତୁ ।" ଶିକାରୀଙ୍କୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—"ମୁଁ ନଦୀକୁ ଯିବି ନାହିଁ, ମୋ ପାଖରେ ଜଳ ଭାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ।" ଶିକାରୀ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୟାନରେ ପଡ଼ି କହିଲା—"ମୁଁ କିପରି ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କର ପାଦ ଧୁଇପାରିବି?" ଏହି ଭାବନାରେ ଶିକାରୀ ତାଙ୍କର ଗୁରୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦେବିକା ନଦୀକୁ ଶରଣ ନେଲା । ଶିକାରୀ ଦେବିକା ନଦୀକୁ କହିଲା—"ମୁଁ ଏକ ଶିକାରୀ, ପାପୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାକାରୀ; ତଥାପି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛି, ଓ ଦେବୀ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ମୁଁ ଦେବତା, ମନ୍ତ୍ର, ନିୟମିତ ପୂଜା କିଛି ଜାଣିନାହିଁ; ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କର ପାଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି । ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କରନ୍ତୁ, ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଏଠାକୁ ଜଳ ଆଣି ଦୁର୍ବାସାଙ୍କର ପାଦ ଧୁଇବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ ।" ଶିକାରୀଙ୍କର ଏହି ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ, ପାପ ନାଶକ ଦେବିକା ନଦୀ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଉପବସ୍ଥିତ ନିବାସ ଉପରେ ଆସିଗଲା । ନଦୀ ଦେବୀ ନିଜେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କର ପାଦ ଧୁଇ, ଏକ ତ୍ୱରିତ ଧାରା ହୋଇ ଶିକାରୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଆସିଗଲା । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଦୁର୍ବାସା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ହାତ ପାଦ ଧୁଇ, ଭକ୍ତିରେ ଖାଇଲେ ଏବଂ ଜଳ ପିଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ । ତା'ପରେ ଦୁର୍ବାସା ଋଷି ଶିକାରୀ, ଯିଏ ଭୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ନିଃସ୍ତଜ୍ଜ, କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ର, ବେଦଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶଖା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନ ସିଧାସଳଖ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା ।" ଏହି ବର ଦେଇ, ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—"ତୁମେ 'ସତ୍ୟତପାସ' ନାମକ ଋଷି ହେବା; ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବା ।" ଏହି ବର ପାଇଁ ସତ୍ୟତପାସ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୁଁ ଏକ ଶିକାରୀ ହୋଇ ବେଦ କିପରି ପ୍ରଚାର କରିପାରିବି?" ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—"ଆଜି ତୁମର ପୂର୍ବ ଦେହ, ଯାହା ଅନ୍ନ ବିନା ଚାଲିଥିଲା, ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲା; ତୁମର ନୂତନ ଦେହ ତପସ୍ୟାର ଦେହ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ । ତୁମର ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ ନାଶ ହୋଇଛି; ଏବେ ତୁମେ ପବିତ୍ର ଓ ଅବିନାଶୀ । ତୁମେ ପବିତ୍ର ଦେହର ଅଧିକାରୀ, ତୁମର ପୂର୍ବ ଦେହ ଅଲଗା । ଏହିପରି, ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ତୁମକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯିବ ।" ସତ୍ୟତପାସ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଦୁଇ ଦେହ ଉପରେ କଥା କହିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ତଫାତ କଣ?" ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—"ଦୁଇ ନୁହଁ, ତିନି ଦେହ ଉପରେ କଥା ହେବା ଉଚିତ । ପ୍ରତି ଜୀବର ଅନୁଭୂତିର ଆଧାର ତିନି ଦେହ । ପ୍ରଥମ ଦେହ ଅଧର୍ମ ଅବସ୍ଥା, ବିବେକ ହୀନ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ନିୟମ ଓ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ ଅବସ୍ଥା । ତୃତୀୟ ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରି, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଁର ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ । ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ତିନି ଭାଗକୁ ବିବେଚନା କରନ୍ତି—ଦୁଃଖ, ଧର୍ମ ଉପଭୋଗ, ଏବଂ ସାଧାରଣ ଉପଭୋଗ । ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥା, ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ହତ୍ୟାକାରୀ ଥିଲା, ସେଇ ଦେହ 'ପାପୀ ଦେହ' ବୋଲି ଉପଲକ୍ଷ୍ୟ କରାଯାଏ । ଏବେ, ଶୁଭ କର୍ମ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଧର୍ମମୟ ଦେହ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କରିପାରିବା । ଯେତେବେଳେ ଏଠି ଅଷ୍ଟ ଗୁଣ ଏକ ଜନରେ ବଦଳିଯାଏ, ସେ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ । ଅଷ୍ଟ ଗୁଣ ଉପରି ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ, ସ୍ୱରୂପରେ ନିଶ୍ଚଳ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚ ଏକାଏକି ପଞ୍ଚକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ଏବଂ ପଞ୍ଚକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ତେବେ ଏକମାତ୍ର ପଥ ଅନୁସରି ମନୁଷ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ । ସତ୍ୟତପାସ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଦେହରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଅନୁଭବ କରାଯିବ?" ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ—"କର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ କର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ; ଦୁଇଁରେ କୌଣସି ତଫାତ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଇ ଶିଳା ।" ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କର୍ମ ଚାରି ପ୍ରକାରର; ତା'ମଧ୍ୟରେ ତିନି ନିୟମିତ ବେଦ କର୍ମ କରନ୍ତି, ଚତୁର୍ଥ ତିନିକୁ ସେବା କରନ୍ତି—ଏହି କର୍ମ ବେଦରେ ଉପଦେଶ ହୋଇଛି । ଏହି ନିୟମ ପାଳନ କରି, ବ୍ରହ୍ମପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉତ୍ତମ ହୋଇଥାଏ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବେଦ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ । ସତ୍ୟତପାସ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଓ ମହା ଋଷି, ଆପଣ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ କଥା କହିଛନ୍ତି, ସେହି ବ୍ରହ୍ମର ରୂପ ମହା ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହିଁ । ଏହା ନାମହୀନ, ବଂଶହୀନ, ରୂପହୀନ, ରୂପାତୀତ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସମସ୍ତ ନାମ ଓ ଚିହ୍ନ ଉପରି, କିପରି ଜାଣିପାରିବି? ବେଦ ମାର୍ଗରେ ଏହାର ଚିହ୍ନ କଣ?" ଦୁର୍ବାସା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ କହାଯାଇଛି, ସେଇ କମଳ ନୟନ ଦେବ, ନାରାୟଣ ନିଜେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।