ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା ଦୁଇଜଣ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କପିଳ ଓ ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣମାନେ ନାରାୟଣ, ଗୁରୁ ବୋଲି କହୁଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କିଏ ନାରାୟଣ?” ତାହାପରେ ସେହି ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ନାରାୟଣ ନିଜେ ଏଠାରେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛୁ।” ଏହା ଶୁଣି ଅଶ୍ୱଶିରା କହିଲେ, “ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣ ତ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାପରହିତ, ତେବେ କିପରି ନାରାୟଣ ବୋଲି ଦାବି କରୁଛନ୍ତି? ଏହି କଥା ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବାକ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ। ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଯିଏ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଗରୁଡ଼ା ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଇ ମହାଦେବ; ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମ କିଏ ଅଛି?” ତାହା ଶୁଣି, ସେଇ ସଂଯମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହସି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ।” ଏହିପରି କଥା କହିବା ସହିତ, କପିଳ ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଓ ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଗରୁଡ଼ା ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସଭାରେ ବିସ୍ମୟର ଚିତ୍କାର ଉଠିଲା—ଅବିନାଶୀ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ଗରୁଡ଼ା ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି। ତାପରେ ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତି ସହିତ କହିଲେ, “ମହାମୁନିମାନେ, ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ; ଏହି ରୂପ ଯେଉଁଥିରେ ବିଷ୍ଣୁ ପରିଚିତ, ସେ ଏହି ନୁହଁନ୍ତି। ଯାହାଙ୍କ ନାଭିକମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ରୁଦ୍ର; ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁ।” ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇ ମହାମୁନି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗର ମାୟା ଦେଖାଇଲେ। କପିଳ ପଦ୍ମନାଭ ହେଲେ, ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ; ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସି ଚମକୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ ଏକ ଛୋଟ ଶିଶୁ ଦେଖାଦେଲେ। ରାଜା ଦେଖିଲେ—ତାଳପାଟିଆ ଆଖି, ସମୟାଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶିଶୁ; ଏହିପରି ଭାବେ ଯୋଗୀମାନେ ମହାବିଶ୍ୱର ନାଥଙ୍କୁ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ରାଜା କହିଲେ, “ହରି ସଦା ଏପରି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ମହିମାମୟ।” ତାପରେ ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶେଷ ହେବା ସହିତ ସଭାରେ ଅନେକ ପୋକା, ମাছି, ଉଲୁକ, ମୌମାଛି, ପକ୍ଷୀ, ସାପ ଦେଖାଦେଲେ। ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ, ଶ୍ୟାଳ, ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଘରୋଇ ଓ ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ—ଲକ୍ଷୋ ଲକ୍ଷେ ପ୍ରାଣୀ ରାଜସଭାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏତେ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ; ଏହା କଣ ତାହା ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ଓ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ କପିଳଙ୍କ ମହିମା ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହାପରେ ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତି ସହିତ ସେମାନେଂକୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଏହା କ’ଣ?” ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଆମକୁ ପଚାରିଥିଲ, ଏଠି କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଓ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବାଯାଏ? ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ତୁମକୁ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବଜ୍ଞତାର ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ସେଇ ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ଚାହେଁ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ, ସ୍ୱଭାବରେ ମୃଦୁ, କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥାନ୍ତି ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ। କିନ୍ତୁ ସେଇ ପରମାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିତ; ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶରୀରରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହିପରି ରୂପ ତୁମକୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଆସ୍ଥା ଦୃଢ଼ ହେଉ; ଏହିପରି ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ତୁମ ଦେହରେ ବି ସ୍ଥିତ। ରାଜ୍ୟର ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେବକ, ଦେବତା, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ପୋକା—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ବୁଝିବା ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଅବଳମ୍ବନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେ ହରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତାଙ୍କ ଭଳି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ—ଏହି ବୁଝି ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର। ଏହି ହେଉଛି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ, ଯାହା ତୁମକୁ କହାଯାଇଛି—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ନାରାୟଣ, ହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର। ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କର; ଫୁଲ, ଧୂପ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ ପରମେଶ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା ଭକ୍ତି ସହିତ କହିଲେ, “ଆପଣମାନେ ମୋ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିପାରିବେ, ଯାହା ଦୂର ହେଲେ ମୁଁ ସଂସାର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବି।” ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମହାଯୋଗୀ, ଧର୍ମାତ୍ମା କପିଳ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, “ତୁମ ମନର ସନ୍ଦେହ କ’ଣ, ହେ ଧର୍ମଶ୍ରେଷ୍ଠ? କହ, ମୁଁ ଶୁଣି ତାହା ଦୂର କରିଦେବି।” ଏହିପରି ରାଜା କହିଲେ, “କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଣ ମିଳେ, କି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା? ଯଦି ଆପଣ କୃପା କରିଛନ୍ତି, ମୋ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ।” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ କପିଳ କହିଲେ, “ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ରୈଭ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ସମୟର ଦାନଶୀଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଧାରୀ ରାଜା ବସୁ ପଚାରିଥିଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ ସମୟରେ ବସୁ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାବଂଶ ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ବ୍ରହ୍ମାଲୟକୁ ଗଲେ। ମାର୍ଗରେ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିତ୍ରରଥଙ୍କୁ ଦେଖି, ବସୁ ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ସୁଯୋଗ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ। ସେ କହିଲେ, ‘ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୃହରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସଭା ଚାଲିଛି।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ଅପେକ୍ଷା କଲେ; ଏହି ସମୟରେ ମହାତପସ୍ବୀ ରୈଭ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବସୁ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ପ୍ରଥମେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପଚାରିଲେ, “କେଉଁଠାରୁ ଆସୁଛନ୍ତି, ମୁନିବର?” ରୈଭ୍ୟ କହିଲେ, “ମୁଁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖରୁ ଆସୁଛି, ମହାରାଜ। ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ଏହିପରି କଥା ଚାଲିଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ତାଙ୍କ ଆସନରୁ ଉଠି ଚାଲିଗଲେ। ଏହାପରେ ବୃହସ୍ପତି ସେଠାରେ ରୈଭ୍ୟ ସହିତ କଥା ହୋଇ, ବସୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ନିଜ ଆସନକୁ ଗଲେ।