ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ସୋମଦେବ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଅପସାରି ଯାଇଥିଲେ। ସୋମ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ସହିତ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଗାଈ, ଓ ଉଦ୍ଭିଦ—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହେଲା, ବିଶେଷକରି ଔଷଧି ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଗଲେ, ଦେବତାମାନେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ସୋମ ବୃକ୍ଷମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।” ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଦେବତାମାନେ ବିଶେଷ ଭୟାନ୍ବିତ ହୋଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ସେଥିରେ ଭଗବାନ୍ ଦୟାଳୁ ଭାବରେ ପଚାରିଲେ, “କଣ କରିବି? କ’ଣ ଚାହାଁ?” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଭଗବନ୍, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ସୋମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।” ତାହାପରେ ହରି କହିଲେ, “ମଣ୍ଡପାତ୍ର ସାଗରକୁ ମଥନ କର; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଔଷଧି ଏହି ସାଗରରେ ପକାଇଦିଅ।” ଏହିପରି କହି, ହରି ନିଜେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବାସୁକିଙ୍କୁ ମନେ କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକାଠି ହୋଇ ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ମଥିଲେ। ଏହି ମଥନରୁ ପୁନି ସୋମ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ରାଜନ୍। ଯିଏ ଏହି ଦେହରେ ଛେତ୍ରଜ୍ଞ ଏବଂ ପରମପୁରୁଷ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସୋମ ଅଟୁଟ ଜୀବନ ଭାବେ ବିଭାଜିତ ମୃଦୁ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ମନୁଷ୍ୟ, ଷୋଳ ଦେବତା, ବୃକ୍ଷ ଓ ଔଷଧିମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ନାଥ ଭାବେ ମାନି ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ରୁଦ୍ର ସୋମଙ୍କୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କଲେ। ସେଠାରୁ ଜଳ ସୋମଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସୋମଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ପବିତ୍ର ଦିନ ଭାବେ ଦେଲେ—ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ଦିନ ଯେଉଁଠି ଯବ ଭୋଜନ ନିୟମ, ସୋମ ଜ୍ଞାନ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ପୋଷଣ, ଧନ ଓ ଧାନ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହାପରେ ମହାତ୍ମା ଋଷି କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କୃତ ଓ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଯେଉଁ ମଣିମୟ ରାଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଓ ତୁମେ କେଉଁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଦେଉଛି।” କୃତଯୁଗରେ ସୁପ୍ରଭ ନାମରେ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଜାପାଳ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶାନ୍ତି, ସୁରଶ୍ମି, ଶଶକର୍ଣ୍ଣ ଓ ପାଞ୍ଚାଳ ବଂଶର ଶୁଭଦର୍ଶନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଅଙ୍ଗ ବଂଶରେ ସୁଶାନ୍ତି ଓ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ; ସୁନ୍ଦ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତୁର ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। ସୁମନସ୍ ସୋମଦତ୍ତ ହେଲେ, ଶୁଭ ସଂବରଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସୁଶୀଳ ବସୁଦାନ ଓ ସୁଖଦ ସୁପତି ହେଲେ। ଶମ୍ଭୁ ସେନାପତି ହେଲେ, ସୁକାନ୍ତ ଦଶରଥ ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ, ସୋମ ଜନକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଏହି ଭୂମିରେ ରାଜ୍ୟ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏପରି ଶୁଣି, ରାଜା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ। ସେଉଁଠି ଆତ୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ହରିଙ୍କୁ ଏକତ୍ୱ ହୋଇ ଲୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ରାଜା ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଗଲେ ଓ ସେଉଁଠି ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ମୁଁ ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱର ରୂପ, ଗୋପମାନଙ୍କ ନାଥ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାଇ, ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଭୂଧର, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଦୁଃଖ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚକ୍ରରେ, ଅନେକ ଦୁଃଖର ଭାଷ୍କରେ, ତୁମେ ମୋ ମୁକ୍ତିଦାତା ଓ ଆନନ୍ଦଦାତା। ହେ ଅପାର ଗୋବିନ୍ଦ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ରୋଗ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକମାନେ ଗ୍ରହଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ମହାପ୍ରଭୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଜନାର୍ଦନ, ଗୋପମାନଙ୍କ ନାଥ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛ; ଗୋପମାନଙ୍କ ନାୟକ, ମହାମହିମା, ମୋତେ ସଂସାର ଭୟରୁ ରକ୍ଷା କର, ଚକ୍ରଧାରୀ। ହେ ଅଚ୍ୟୁତ, ତୁମେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପରମ, ମନବ ରୂପରେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଅଗ୍ନିମୁଖୀ, ତୀବ୍ର ସ୍ୱଭାବ, ଗୋପମାନଙ୍କ ନାଥ, ସଂସାର ଗଭୀରରେ ତଳିବାବେଳେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର। ଅଚ୍ୟୁତ, ତୁମର ମାୟାରେ ମୁହଁଘୋରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଚକ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚିଥାନ୍ତି; କିଏ ତୁମର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମୟ ମାୟାକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବ? ହେ ଗୋପନାଥ, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମକୁ ନିର୍ଗୁଣ, ଅଲିଙ୍ଗ, ନିର୍ବିଶେଷ, ଗନ୍ଧହୀନ, ନାମହୀନ, ଅବର୍ଣ୍ୟ, ଅଜନ୍ମା, ପରମ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ ସେଉଁ ଦେବଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ, ଯିଏ ଶବ୍ଦାତୀତ, ଆକାଶସ୍ୱରୂପ, ନିରାକାର, କାର୍ମିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭତମ, ଅନ୍ୱେଷ୍ୟ, ଚକ୍ରପଦ୍ମଧାରୀ, ପୁରାଣରେ ଉପମା ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅନନ୍ତ ରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁ, ତିନିପଦ ଚାଲିଥିବା, ଚତୁର୍ବିଧ ରୂପୀ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଭୂପତି, ଶମ୍ଭୁ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଭୂତନାଥ, ଦେବନାଥଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ। ହେ ଭଗବାନ୍, ଚଳ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ କର, ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଏହି ଦାସକୁ ଯେଉଁ ଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଯୋଗୀମାନେ ପୁନର୍ବାର ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶୀଘ୍ର ନେଇଯାଅ। ଜୟ ହେଉ ଗୋବିନ୍ଦ, ମହାମହିମା! ଜୟ ହେଉ ବିଷ୍ଣୁ! ଜୟ ହେଉ ପଦ୍ମନାଭ! ଜୟ ହେଉ ସର୍ବଜ୍ଞ, ଅପାର! ଜୟ ହେଉ ବିଶ୍ୱନାଥ, ବିଶ୍ୱରୂପ!” ଏପରି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ଶୁଣି, ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ସେ ରାଜା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ଚିରଅବିନାଶୀ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଲୟ ହେଲେ। ତାପରେ ଭୂଦେବୀ ପଚାରିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭକ୍ତମାନେ କିମ୍ବା ଭକ୍ତାନୀମାନେ କିପରି ତୁମର ପୂଜା କରନ୍ତି? ସମସ୍ତ କଥା କହ, ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।” ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଧନ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରପାଠ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ତଥାପି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶାରୀରିକ ପୂଜା ଉପଯୁକ୍ତ, ତାହା କହିଦେଉଛି।