ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୌରାଣିକ କଥାରେ, ଏକ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଏହିପରି ଉପାସନାରେ ସେ ଜୀବନ, କୀର୍ତି, ଧନ, ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନ, ଉତ୍ତମ କୁଳ ଓ ସ୍ମୃତି ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ଏହା କହି ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ନାମକ ପଥ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିରବତାରେ ଜୀବଗୁଡିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପିତୃମାନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ କିପରି ଜୀବନ ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଉପାୟ ପାଇପାରିବା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସୁଖ ଲାଭ କରିପାରିବା?” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନଟି ତୁମମାନଙ୍କର; ଏହି ଦିନରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କୁଶ ଓ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଦେଇ ଉପାସନା କଲେ, ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୋଷ ପାଉଛ। ତିଳ ଦାନ ଏହି ଦିନରେ କରିବା ଉଚିତ, ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହିତ ଉପବାସ କରିବା ପରେ; ଏହାର ଫଳରେ ପିତୃମାନ୍ୟମାନେ ଶୀଘ୍ର ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।" ଏହା ପରେ ମହାତପସ୍ବୀ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ୍ର ଅତ୍ରି ଏକ ମହା ଋଷି ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ସୋମ, ଦକ୍ଷଙ୍କର ଜାମାତା ହେଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କର ସତେଇ ଝିଅ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ, ସେମାନେ ସୋମଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପରିଗଣିତ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ରୋହିଣୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ। କଥା ଆଛି, ସୋମ କେବଳ ରୋହିଣୀ ମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ପତ୍ନୀମାନେ ଅସମତା ଦେଖି ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଅଭିଯୋଗ କଲେ। ଦକ୍ଷ କେତେବାରି ସୋମଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସୋମ ସମତା ରଖିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦକ୍ଷ କ୍ରୋଧରେ ସୋମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ଗୁପ୍ତ ହେଇଯାଅ।” ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ସୋମ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଛାଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ; ସୋମ କହିଲେ, “ତୁମେ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ଲାଭ କରିବା ପରେ ଏହି ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଶରୀର ଛାଡ଼ିବା।” ଏହା କହି ସୋମ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ; ସୋମ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଦେବତା, ମନୁଷ୍ୟ, ଗୋବଳ, ଏବଂ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ, ବିଶେଷକରି ଔଷଧିମାନେ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, ସୋମ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଚିନ୍ତା ତୀବ୍ର ହେଲା, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “କହ, ମୁଁ କଣ କରିବି?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ସୋମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।” ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ଘଡ଼ା-ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ୍ଥନ କର; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦ୍ରୁତ ଓ କୌଶଳରେ ଦିଗଦିଗରୁ ଔଷଧିମାନେ ଏହିଠାରେ ଦେଉ।” ଏହିପରି କହି, ହରି ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବାସୁକିଙ୍କୁ ମନ୍ଥନ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସମସ୍ତେ ମିଶି ଭରୁଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ; ମନ୍ଥନ ପରେ, ସୋମ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଶରୀରରେ ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ସେଇ ସୋମ; ସେ ପ୍ରାଣର ଆକାର ଭାବରେ ଦିଲେ, ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନୂତନ ଶାନ୍ତ ଆକାର ନେଲେ। ମନୁଷ୍ୟ, ଷୋଳ ଦେବତା, ଗଛ ଓ ଔଷଧିମାନେ ସେଙ୍କୁ ଲର୍ଡ ଭାବରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି। ତାପରେ ରୁଦ୍ର ସୋମଙ୍କୁ ଶିରରେ ଧରିଲେ; ଏହିଠୁ ଜଳ ସୋମଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ହେଲା, ଏବଂ ସୋମ ବିଶ୍ୱର ଆକାର ଭାବରେ ସ୍ମୃତି ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହୋଇ ସୋମଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଦିଲେ; ଏହି ଦିନରେ ଉପବାସ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସୋମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଯବ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ସୋମ ଜ୍ଞାନ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ପୋଷଣ ଏବଂ ଅପାର ଧନ ଓ ଧାନ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମହାତପସ୍ବୀ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ କୃତା ଓ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ରତ୍ନ ସମାନ ରାଜାମାନଙ୍କ ବଉ, ଏବଂ ଯେଉଁ କୁଳରେ ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ତାହା କହିବି। କୃତା ଯୁଗରେ ତୁମେ ସୁପ୍ରଭା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ; ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାପାଳ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ବଳଶାଳୀ ହେବେ; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶାନ୍ତି ରତ୍ନ ସମାନ ରାଜା ଥିଲେ। ସୁରାଶ୍ମି ରାଜା ହେବେ, ଶଶକର୍ଣ୍ଣ ବଳଶାଳୀ; ଶୁଭଦର୍ଶନ ପଞ୍ଚାଳ କୁଳର ରାଜା ହେବେ। ସୁଶାନ୍ତି ଅଙ୍ଗ ବଉରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ସୁନ୍ଦର ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ନାମରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ; ସୁନ୍ଦ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତୁରା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସୁମନସ ସୋମଦତ୍ତ ହେଲେ, ଶୁଭ ସମ୍ଭରଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ସୁଶୀଳ ବସୁଦାନ, ସୁଖଦା ସୁପତି ହେଲେ। ଶମ୍ଭୁ ସେନାପତି ହେଲେ, ସୁକାନ୍ତ ଦଶରଥ୍ ଭାବେ ସ୍ମୃତି; ସୋମ ଜନକ ହେଲେ—ଏହି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ଲର୍ଡମାନେ, ଏହି ଲୋକର ଉପଭୋଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଶ୍ରୀ ବରାହ କହିଲେ: ଏହିପରି ଶୁଣି, ରାଜା ଋଷି, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ରସର ଅଧିପତି, ଏହି ପରମ କଥାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଯୋଗ ଶିଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ; ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଏକତା ଲାଭ କରି, ହରିରେ ଲୟ ପାଇଲେ। ସେ ରାଜା, ଲର୍ଡ, ବୃନ୍ଦାବନକୁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଗଲେ; ଏଠାରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାଜା କହିଲେ: “ମୁଁ ବିଶ୍ୱର ଆକାର ଦେବତା, ଗୋପମାନଙ୍କ ଲର୍ଡ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭାଉ, ସଂସାର ଚକ୍ର ତରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ପୃଥିବୀର ଧାରକ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।" “ଭବସାଗରରେ, ଶତ ଦୁଃଖର ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଘୂର୍ଣ୍ଣି, ପାତାଳର ଅନ୍ଧକାର ମୂଳରେ—ସେ ଏକା ଶେଷ ଦେଇ ମୋତେ ସୁଖ ଦେଇଛନ୍ତି। ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଅପାର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" “ମନୁଷ୍ୟମାନେ ରୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଗ୍ରହମାନେ ପୁନଃପୁନି ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ମହାତ୍ମା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଜନାର୍ଦନ, ଗୋପମାନଙ୍କ ଲର୍ଡ, ବଳଶାଳୀ।" “ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଦେବମାନଙ୍କ ଲର୍ଡ; ତୁମେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଛ। ଗୋପମାନଙ୍କ ଲର୍ଡ, ବଡ଼ କୀର୍ତି, ସଂସାରରେ ଭୟଭିତ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ରଧାରୀ।" “ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମେ ମାନବର ଏକା ଆକାର, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି ଚମକି; ଅଚ୍ୟୁତ, ଅଗ୍ନିମୁଖ, ତୀବ୍ର ସ୍ୱଭାବ, ଗୋପମାନଙ୍କ ଲର୍ଡ, ମୁଁ ଭବସାଗରରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଛି, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।