ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭରେ, ଶ୍ରୀବରାହ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ନାରାୟଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହା ତୁମେ ଜାଣିଛ, ଏବେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?” ଏହି ଉତ୍ତର ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ପରେ ରାଜା ପ୍ରିୟବ୍ରତ କଣ କରିଥିଲେ? ମହାପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟବ୍ରତ ତୁମକୁ ସାତ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି, ସେହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ। ନାରଦଙ୍କ କଥାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚିତ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏହିପରେ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂବା ନାରାୟଣଙ୍କ ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।” ବରାହ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁନ୍ଦରି, ପରମେଷ୍ଠିନ୍କ ବିଷୟରେ ଆଉ ଏକ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏକ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ। ସେ ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା, ଅତି ଧାର୍ମିକ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ଯଜ୍ଞ ଶେଷରେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ। ଏବେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ୟୋଗୀ କପିଳା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାରାଜ ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ଅଶ୍ୱଶିରା ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ଆନନ୍ଦରେ ଆଗ୍ରହପୂର୍ବକ ସ୍ୱାଗତ ଆଚାର କରିଲେ। ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ବସିଯାଇଥିବା ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଦୁଇ ବିଦ୍ୱାନ ୟୋଗୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାମୁନିମାନେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ହରି, ଶ୍ରୀନାରାୟଣଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବା ଉଚିତ?” ମୁନିମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ରାଜା, ଯେଉଁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ତୁମେ ଗୁରୁ ଭାବେ କୁହୁଛ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ନାରାୟଣ ନିଜେ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଆସିଛୁ।” ଅଶ୍ୱଶିରା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆପଣମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ପରିଶୁଧ୍ଧ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ। କିପରି ନାରାୟଣ ହେବାକୁ ଦାବି କରୁଛନ୍ତି? ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ।” ରାଜା କହିଲେ, “ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଜନାର୍ଦନ, ପୀତବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଗରୁଡ଼ାରେ ବସିଥିବା ମହାଦେବ—ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ?” ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହସି କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁକୁ ଦେଖ, ରାଜା।” ଏହି କଥା ପରେ, କପିଳା ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁ ହେଲେ, ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଗରୁଡ଼ା ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାଜସଭାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ଚିତ୍କାର ଉଠିଲା, ନିଜରେ ନାରାୟଣ ଗରୁଡ଼ାରେ ବସିଥିବା ଦେଖି। ଅଶ୍ୱଶିରା ରାଜା ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ, ମୁନିମାନେ; ଏହା ଉପଚିତ ବିଷ୍ଣୁ ନୁହେଁ।” ରାଜା କହିଲେ, “ଯାହାଙ୍କର ନାଭିକମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମନେଇ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ରୁଦ୍ର ହେଲେ, ସେହି ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ପ୍ରଭୁ।” ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଇ ମୁନି ପ୍ରଭୁତମ ୟୋଗ ମାୟା ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ। କପିଳା ପଦ୍ମନାଭ ହେଲେ, ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ; ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସି, ତାଙ୍କ ଆଙ୍କରେ ଏକ ଛୋଟ ଶିଶୁ ଦେଖାଗଲା। ରାଜା ଦେଖିଲେ, ଲାଲ ଆଖି, ଦେହ ଦ୍ୱାରା କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ଶିଶୁ; ବିଶ୍ୱପତି ଏହିପରି ବିଦ୍ୱାନ ୟୋଗୀମାନଙ୍କ ମାୟାରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲେ। ରାଜା କହିଲେ, “ହରି ସଦା ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି।” ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ସଭାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବ—ମାଛି, ଖଟ, ଯୁକା, ମହୁ, ପକ୍ଷୀ, ନାଗ—ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ, ହାତୀ, ସିଂହ, ବାଘ, ଶ୍ୟାଳ, ହରିଣ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ ଓ କିଟ, ଘରୋଇ ଓ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ମିଳି ଲକ୍ଷେ-ଲକ୍ଷେ ରାଜସଭାରେ ଦେଖାଗଲେ। ଏହି ବିପୁଳ ଜୀବ ଦେଖି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଏହି କ’ଣ ତାହା ଚିନ୍ତା କରି, ଜୈଗୀଷବ୍ୟ ଓ କପିଳାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି ପାରିଲେ। ଏପରେ ଅଶ୍ୱଶିରା ରାଜା ହାତ ଜୋଡି ଦୁଇ ବିଦ୍ୱାନ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହା କ’ଣ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?” ଦୁଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲ, କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏଠାରେ ପୂଜିବା ଓ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବାଯାଏ; ଏହିପରି ଦେଖାଯାଇଛି, ମହାରାଜ। ଏହା ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ, ଯାହା ତୁମେ ଦେଖିଛ; ଏବଂ ନାରାୟଣ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନୀ, ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବର, କଠିନ ନୁହେଁ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରିବେ। କିନ୍ତୁ, ପରମାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱପତି, ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହରେ ଦେଖିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ଠାରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ। ଏହିପରି ପରମପ୍ରଭୁଙ୍କ ରୂପ ତୁମକୁ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧରିପାରିବା; ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତୁମ ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ରୀ, ଦାସ, ଦେବତା, ପଶୁ, କିଟ—ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ୟାପ୍ତ। ହରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏହି ଧାରଣା ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ ସମାନ କିଏ ନାହିଁ—ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହି ହେଉଛି ଏକ ଅସଲି ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ତୁମେ ଶୁଣିଛ; ନାରାୟଣ, ହରିଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା। ନାରାୟଣ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ସ୍ମରଣ କର; ଫୁଲ, ଧୂପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରମପ୍ରଭୁ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି କରିଯାଏ। ଏପରେ ଅଶ୍ୱଶିରା ରାଜା କହିଲେ, “ଆପଣମାନେ ମୋ ଏକ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ; ଏହା ଦୂର ହେଲେ, ମୁଁ ଜନ୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି।” ଏହି କଥା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମରାଜ ବିଦ୍ୱାନ ୟୋଗୀ କପିଳା ଧାର୍ମିକ ଆତ୍ମା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମ ମନରେ କ’ଣ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ଧାର୍ମିକ ରାଜା? କହ, ଶୁଣି ମୁଁ ଦୂର କରିବି।” ରାଜା କହିଲେ, “ମୁକ୍ତି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ କି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ମୁନି? ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯଦି ଆପଣ ମୋପାଇଁ କୃପା କରିଛନ୍ତି।” କପିଳା କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ରୈଭ୍ୟ ଓ ରାଜା ବସୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ବସୁ ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦାନଶୀଳ ରାଜା ଥିଲେ। ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁର ଦିନରେ, ବସୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୋତ୍ରବୃଦ୍ଧି କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ।