ମହାତପସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମା ର ବିନୟୀ ଶିଷ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, ପୂର୍ବକାଳରେ ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା କହିବି। ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିର ଆଧିପତ୍ୟ, ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ସେ ନିଜ ମନକୁ ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ଅଲଗା କରି, ଉତ୍କଳ୍ପନାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଉପରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଶରୀର ଭିତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ ଆଣିଲେ, ତାହାର ଦେହରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଧୂଆଁ ର ରଙ୍ଗ ଓ ଆକାର ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ‘ଆମେ ପିବିବା’ କହି, ଦେବତାଙ୍କୁ ‘ସୋମ’ ବୋଲି ଡାକି, ଉପରକୁ ଉଠିବାକୁ ଚାହିଲେ ଓ ଆକାଶରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ରହିଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଉପରକୁ ମୁହଁ ଦେଇ ହୋରିଜୋଣ୍ଟାଲ୍ ଭାବରେ ଥିବା ସେମାନେକୁ କହିଲେ: ‘ତମେ ସମସ୍ତ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ପିତୃ ହେବା।’ ଯେଉଁମାନେ ମୁହଁ ଉପରକୁ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ‘ନାନ୍ଦୀମୁଖ’ ପିତୃ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ; ସମ୍ପଦ ଉପାୟରେ ଏମାନେକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନି ରଖିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିୟମିତ, ଅନୁଷ୍ଠାନିକ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଓ ପକ୍ଷୀୟ କ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ ପିତୃମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବାହ୍ୟବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ପିତୃମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ; ଘୃତ ପିତା ସେମାନେ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ। ଶୂଦ୍ରମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ନିଜ ପିତୃମାନେକୁ ଯଥାଯଥିକ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ନିୟମିତ ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟା ବିନା। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନି ରଖିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଘର ଅଗ୍ନି ପାଖରେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ପିତୃମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ସମ୍ମାନ ମିଳିଲେ, ପିତୃମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ, ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନ, ଉତ୍ତମ ବଂଶ ଓ ସ୍ମୃତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କଥା କହି, ବ୍ରହ୍ମା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ମାର୍ଗ ନିର୍ମାଣ କଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପିତୃମାନେ ଏହା ଦେଖି, ‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଏକ ଉପାୟ ଦିଅ’ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ‘ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ତୁମର; ଏହି ଦିନ ମାନବମାନେ କୁଶ ଓ ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ପାଉଛ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।’ ଏହି ଦିନ ତିଳ ଦେବା ଉଚିତ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରେମ ଓ ଉପବାସ କରି ଦେଲେ, ସେମାନେ ବହୁତ ଶୀଘ୍ର ଦୟା ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ପିତୃମାନେ ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ଏକ ମହା ଋଷି ଏତ୍ରି ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ସୋମ ଥିଲେ, ଯିଏ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଜାମାତା ହେଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କର ସତେଇ ଝିଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସୋମଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୋହିଣୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ସୋମ କେବଳ ରୋହିଣୀ ରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଝିଅମାନେ ଏହି ଅସମତୁଳତା ଦେଖି ଦକ୍ଷଙ୍କଠାରେ ଅଭିଯୋଗ କଲେ। ଦକ୍ଷ ଏହି ଅସମତୁଳତା ଦୃଢ଼ କରି, ସୋମକୁ ‘ତୁମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉ’ ବୋଲି ଶାପ ଦେଲେ। ଶାପ ପାଇ ସୋମ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ; ସୋମ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ତୁମେ ବହୁ ପ୍ରଜା ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଏହି ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା।’ ଏହିପରେ, ସୋମ ଦକ୍ଷଙ୍କର ଶାପରେ ଅବନତ ହେଲେ; ସୋମ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଥିବା ପରେ ଦେବତା, ମାନବ, ଗୋଉ, ଓ ଉଦ୍ଭିଦ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ଔଷଧିମାନେ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ; ଦେବମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, ସୋମ ଉଦ୍ଭିଦ ମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣେ ଗଲେ। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: ‘ମୁଁ କଣ କରିବି?’ ଦେବମାନେ କହିଲେ: ‘ହେ ଦେବ, ସୋମ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି।’ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: ‘ଘଡ଼ି-ସମୁଦ୍ର ଚରଣ କର; ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଏଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭିଦ ତ୍ରୁଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ।’ ହରି, ଦେବମାନେକୁ ଏହିପରି କହି, ନିଜେ ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବାସୁକି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସମସ୍ତେ ମିଶି ବରୁଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଚରଣ କଲେ; ଏହି ଚରଣରେ, ସୋମ ପୁନଃ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହି ଦେହରେ ଯିଏ ଖେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ—ସେ ନିଜେ ସୋମ, ପ୍ରାଣୀମାନେର ଜୀବନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଅଲଗା ଶାନ୍ତ ଆକାର ନେଲେ। ମାନବ, ଷୋଳ ଦେବତା, ଗଛ, ଔଷଧିମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ନିଜ ନାୟକ ଭାବେ ରହନ୍ତି। ପରେ ରୁଦ୍ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୋମକୁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଥିଲେ; ଏହିଠୁ ଜଳ ସୋମଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ବିଶ୍ୱର ରୂପ ଭାବରେ ସ୍ମୃତି ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସୋମଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ନିୟମିତ ଉପବାସ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେବାକୁ ନିର୍ଦେଶ କଲେ। ଏହି ଦିନ ଯବ ଖାଇବା ଉଚିତ; ସୋମ ଜ୍ଞାନ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ପୋଷଣ, ଧନ ଓ ଧାନ ବିପୁଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମହାତପସ୍ବୀ ପୁନି କହିଲେ: “ହେ ରାଜନ୍, କୃତ ଓ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମଣିତୁଳ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଏବଂ ତୁମେ କେଉଁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ମୁଁ କହିବି। ସୁପ୍ରଭା ନାମରେ ଯେଉଁ ଥିଲେ, ସେ ତୁମେ, ହେ ରାଜନ, କୃତ ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାପାଳ ନାମରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତୁମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ପ୍ରବଳ ହେବେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜା ଶାନ୍ତି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ସୁରଶ୍ମି ରାଜା ହେବେ, ଶଶକର୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସୁଭଦର୍ଶନ ପାଞ୍ଚାଳ ବଂଶର ରାଜା ହେବେ। ସୁଶାନ୍ତି ଅଙ୍ଗ ବଂଶରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବେ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଜଣାପଡିବେ; ସୁନ୍ଦ, ମୁଚୁକୁନ୍ଦ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ତୁରା ଜନ୍ମିଥିଲେ। ସୁମନସ ସୋମଦତ୍ତ ହେଲେ, ଶୁଭ ସଂବରଣ ଜନ୍ମିଲେ; ସୁଶୀଳ ବସୁଦାନ, ସୁଖଦା ସୁପତି ହେଲେ। ଶମ୍ଭୁ ସେନାପତି ହେଲେ, ସୁକାନ୍ତ ଦଶରଥ ଭାବରେ ପରିଚିତ; ସୋମ ଜନକ ହେଲେ, ହେ ରାଜନ—ଏହିମାନେ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ରାଜା। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂପତିମାନେ, ହେ ରାଜନ, ଏ ଭୂମିର ଉପଭୋଗ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ କରି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ।