ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିଲେ—‘ଯିଏ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତ, ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସକାରୀ, ଏହି ସଂସାରକୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା, ସେଠିକୁ ଅମର୍ଷିତ ନମସ୍କାର। ମହାବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଦେବ, ଶିବ, ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ଜଟାଧାରୀ, ଉଗ୍ର, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆମେ ପ୍ରଣାମ କରୁ।’ ଏପରି ସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଶାଶ୍ୱତ ଧନୁର୍ଧାରୀ ଶମ୍ଭୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ହେ ଦେବଗଣ, ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ; ଆପଣମାନେ କ’ଣ କରାଇବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି? ମତେ କୁହନ୍ତୁ।’ ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, ‘ହେ ଭବ, ଅପଣ ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଆମକୁ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯଜ୍ଞର ଗୁପ୍ତତ୍ୱ ଦେଖାନ୍ତୁ।’ ମହାଦେବ କହିଲେ, ‘ତମେ ସମସ୍ତେ ଏବେ ମୋର ପଶୁ ହେବ, ମୁଁ ତୁମ୍ଭମାନଙ୍କ ପଶୁପତି ହେବି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବ।’ ଦେବତାମାନେ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହିଲେ, ଏହିପରି ଶିବ ପଶୁପତି ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ପଶୁପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ହେ ଦେବେଶ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କର ହେଉ।’ ସେ ତିଥିରେ ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପବାସ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜିବେ, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହିତ ଗହୁଁର ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ସେବେଳେ ଉପବାସୀ ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଭଗ ଓ ପୂଷଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଫଳରୂପେ ଦାନ୍ତ, ଚକ୍ଷୁ, ଓ ଫଳ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା; ଏହିପରି ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ସେ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଏହି କଥା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା କଥା କହି ପରେ କହିଲେ, ‘ହେ ରାଜନ, ଏବେ ପିତୃମାନେ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାହା ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛାରେ ବ୍ରହ୍ମା ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମନର ବାହାରେ ରଖି, ସୃଷ୍ଟିର ଅଭିଲାଷାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାପରେ ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକତାରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଧୂଆଁ ରଙ୍ଗ ଓ ଆକୃତି ସହିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ ‘ଚଳ, ପିବିବାକୁ ଦିଅ’ ବୋଲି ଦେବତାମାନେ ସୋମ ନାମରେ ଡାକି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵଗତି ପାଇଁ ଆକାଶରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ରହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵମୁଖ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ସମସ୍ତ ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପିତୃ ହେବ।’ ଏହି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵମୁଖ ପିତୃମାନେ ନାନ୍ଦୀମୁଖ ପିତୃ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ; ସମୃଦ୍ଧିର କାମନାରେ ସ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସେମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଗ୍ନିର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିୟମିତ, ନିମିତ୍ତିକ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ନୈବେଦ୍ୟ, ପକ୍ଷାନ୍ତର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବାହ୍ୟବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ପିତୃମାନେକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଘୃତପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ପୂଜ୍ୟ। ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ନିଜ ପିତୃମାନେକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ପୂଜିବେ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟା ବିନା। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଅଗ୍ନିର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଗୃହାଗ୍ନି ସାମ୍ନାରେ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପିତୃମାନେ ପୂଜିବେ। ଏପରି ପୂଜା କଲେ, ପିତୃମାନେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ—ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ, ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନ, ବଂଶ, ସ୍ମୃତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ମାର୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଲେ। ତାପରେ ସେ ଚୁପଚାପ ଭାବେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ପିତୃମାନେ କହିଲେ, ‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମ ପାଇଁ କିଛି ଉପାୟ ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସୁଖ ପାଇପାରିବା।’ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ‘ଅମାବାସ୍ୟା ତିଥି ତୁମର; ଏହି ଦିନ ମାନବମାନେ ତୁମକୁ କୁଶ ଓ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଦେଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ତେବେ ତୁମେ ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।’ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ ରଖି, ପିତୃଭକ୍ତି ସହିତ ତିଳ ଦାନ କଲେ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା କହିଲେ, ‘ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ୍ର ଅତ୍ରି ଏକ ମହାମୁନି ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ସୋମ, ଡକ୍ଷଙ୍କ ଜାମାତା ହେଲେ। ଡକ୍ଷଙ୍କ ୨୭ ଝିଅ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେମାନେ ସୋମଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥାପିତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୋହିଣୀ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଶୁଣିଛୁ, ସୋମ କେବଳ ରୋହିଣୀରେ ମାତ୍ର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ଅନ୍ୟ ଝିଅମାନଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ସମତା ନ ମିଳିବାର ଅଭିଯୋଗ ନେଇ ଡକ୍ଷଙ୍କଠାରେ ଗଲେ। ଡକ୍ଷ ବାରମ୍ବାର ସୋମଙ୍କୁ ମନା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମତା କଲେନାହିଁ; ତେଣୁ ଡକ୍ଷ ସୋମଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—‘ତୁମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉ।’ ଏପରି ଶାପ ପାଇଁ, ସୋମ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ, ଡକ୍ଷଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ପାଇବ, କିନ୍ତୁ ଏହି ନିରନ୍ତର ବ୍ରହ୍ମଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ପଡିବ।’ ଏହିପରି କହି, ସୋମ ଶାପରେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ; ସେ ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ଦେବ, ମାନବ, ପଶୁ, ଉଦ୍ଭିଦ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ନଷ୍ଟ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷୟିତ ହେଲେ, ବିଶେଷକରି ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକ; ଉଦ୍ଭିଦ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, ସୋମ ଉଦ୍ଭିଦମୂଳରେ ଅଛନ୍ତି; ଆତଙ୍କିତ ହୋଇ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, ‘ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କୁହନ୍ତୁ।’ ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ଓ ଦେବ, ସୋମ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି।’ ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, ‘ସମୁଦ୍ରକୁ ମଠାନ୍ତୁ; ସମସ୍ତ ଦେବତା ଚଟପଟ ଉଦ୍ଭିଦ ଆଣି ତାହାରେ ଦିଅନ୍ତୁ।’ ଏହିପରି କହି, ହରି ନିଜେ ରୁଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମା, ଓ ବାସୁକିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସମସ୍ତେ ମିଶି ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ମଠିଲେ; ମଠିବା ପରେ ସୋମ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଏହି ଦେହରେ ବିରାଜିଥିବା ପରମ ପୁରୁଷ, ସେଠି ସୋମ ଭାବରେ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଜୀବନ; ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଦୟାମୟ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ।