ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ேଯଜ୍ଞ୍ୟ ଉପଲକ୍ଷେରେ ଆଉ ଭାଗ ବଣ୍ଟନ କରୁଥିଲେ, ତେଵେଳେ ରୁଦ୍ର ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୋତେ ଆପଣ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ତେବେ ଏହି ேଯଜ୍ଞ୍ୟମାନେ ମୋତେ କାହିଁକି ଭାଗ ଦେଉନାହାନ୍ତି? ଏହିକଥାରେ, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ேଯଜ୍ଞ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ଅବହେଳା କରି କ୍ରୋଧରେ ମୁହଁ ଦେଉଛନ୍ତି।” ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଦେବତାମାନେ, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଶିଵଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ଏହି ଅବସରରେ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କାମ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ।” ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ମହାପୁରୁଷ ଶିଵଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: “ଦେବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଥିବା ଦେବତା, ତିନି ଆଖି ଥିବା ମହାପୁରୁଷ, ଲାଲ ଓ ପିତା ଆଖି, ଜଟାମୁକୁଟ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବନ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଭୂତ-ପିଶାଚମାନେ ଯେଉଁଠି ସେବା କରନ୍ତି, ବଡ଼ ସର୍ପ ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ଉପବୀତ ଭାବେ ରହିଛି, ଭୟଙ୍କର ହାସି ଓ ବିକଟ ମୁଁହ, ହେ ଜଟାଧାରୀ, ହେ ଅଚଳ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ପୁଷାଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା, ଭଗଙ୍କ ଆଖି ଉଖିଡ଼ି ଦେଇଥିବା, ଭବିଷ୍ୟତରେ ବୃଷ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିବା, ଭୂତମାନଙ୍କ ମହାସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ତ୍ରିପୁରାସୁର ନାଶ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ଧକାସୁର ବଧ କରିଥିବା, କୈଳାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସୀ, ହାତୀ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା ଭଗବାନ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବିକଟ ଜଟା, ଭୟଙ୍କର ଭୈରବ ଭାବ, ଦହନାଗ୍ନି ସମ ଭୟଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ମୌଳିଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ନମସ୍କାର। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ, ଖପରଧାରୀ, ନିୟମରତ, ଦାରୁବନ ନାଶକ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୁଳଧାରୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସର୍ପ ରୁପୀ କଙ୍କଣ ଧାରିଥିବା, ନୀଳକଣ୍ଠ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା, ମହାଜ୍ୱାଳା ମୁଁହ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତ, ேଯଜ୍ଞ୍ୟର ଅବତାର, ଦକ୍ଷ ேଯଜ୍ଞ୍ୟ ନାଶକ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବିଶ୍ୱନାଥ, ଦେବ, ଶିଵ, ଶମ୍ଭୁ, ଭବ, ଜଟାଧାରୀ, ବିକଟ, ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ଦେବମାନେ ଏଭଳି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତେବେ ଶିଵ, ସନାତନ ଧନୁର୍ଧାରୀ, ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଥ। କହ, ମୁଁ କ’ଣ କରିବି?” ଦେବମାନେ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ: “ହେ ଭବ, ଯଦି ଆମପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଆମକୁ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନ ଦିଅ, ଯଜ୍ଞ୍ୟର ଗୁପ୍ତତ୍ୱ ଖୋଲିଦିଅ।” ମହାଦେବ ଉତ୍ତର କଲେ: “ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ମୋର ପଶୁ ହେବ; ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ନାଥ ହେବି, ଏଭଳି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବୁ।” ଦେବମାନେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ—ଏହିପରି ଶିଵ ‘ପଶୁପତି’ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି ପଶୁପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ହେବ।” ଏହି ତିଥିରେ, ଯେଉଁମାନେ ଉପବାସ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତୁମେ ପୂଜା କରିବେ, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହିତ ଗହୁଁର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବେ। ଏହାପରେ, ଉପବାସୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଭଗ ଓ ପୁଷାଣଙ୍କ ேଯଜ୍ଞ୍ୟରୁ ଦାନ୍ତ, ଆଖି ଓ ଫଳ ଦେଲେ, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ। ଏହିଭଳି, ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ହେଲା; ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ନାଥ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ। ଯେଉଁ ଲୋକେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏବେ, ମହାତପସ୍ବୀ କହିଲେ: “ହେ ରାଜା, ଏବେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମନରୁ ବାହାର କଲେ ଓ ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହାଫଳରେ, ସେ ନିଜ ଦେହରେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ତାହାରୁ ଧୂସର ଆକୃତି ଓ ରୂପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ନିସ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଲା। ସେମାନେ ‘ଆସ, ପିବିବା’ ବୋଲି କହି, ଦେବମାନଙ୍କୁ ‘ସୋମ’ ବୋଲି ଡାକି, ଉପରକୁ ଯିବା ଇଚ୍ଛା କଲେ ଓ ଆକାଶରେ ତପସ୍ଵୟା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “ଯେଉଁମାନେ ଉପରକୁ ମୁଁହ କରିଛ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପିତୃ ହେବେ।” ସେମାନେ ‘ନାନ୍ଦୀମୁଖ’ ପିତୃ ଭାବେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ। ଯେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅଗ୍ନି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ନିୟମିତ, ଅନିୟତ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଓ ପକ୍ଷିକ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବାହ୍ୟବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବେ। ଯେଉଁମାନେ ଘୃତ ପିଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ। ଶୂଦ୍ରମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ନିଜ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବିଧି ବିନା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କରିବେ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନି ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଗୃହାଗ୍ନି ସମ୍ମୁଖରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜିବେ। ଏଭଳି ପୂଜା କଲେ, ସେମାନେ ଆୟୁ, କୀର୍ତ୍ତି, ଧନ, ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନ, କୁଳ, ମତି ଦେଇ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କହି, ସେମାନଙ୍କୁ ‘ଦକ୍ଷିଣାୟନ’ ପଥ ଦିଅଇଲେ, ଯାହା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ, ସେ ନିରବରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପିତୃମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମ ପାଇଁ ଜୀବିକା ଦିଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଖୁସି ହେବୁ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ଅମାବାସ୍ୟା ତିଥି ତୁମର ହେବ; ଏହି ଦିନରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଜଳ, କୁଶ ଓ ତିଳ ଦେଇ ତୁମକୁ ତୃପ୍ତ କଲେ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସର୍ବାଧିକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।” ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ତିଳ ଦାନ କଲେ, ପିତୃମାନେ ଖୁସି ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି।