ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତାମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ଏକଠି ହେଇ, ତୁରନ୍ତ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ଦେବମାନେ ଧର୍ମକୁ ବୃଷଭ ଆକାରରେ ଦେଖିଲେ — ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ୱଳ ହେଇ, ଏକାଏକି ହେଉଛି । ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ମୋର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଧର୍ମ, ସୋମ ଦ୍ୱାରା ବହୁତ ଅତ୍ୟାଚାରିତ ହୋଇଛି, କାରଣ ସୋମ ତାଙ୍କ ଭାଇର ଜନାନୀକୁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ।” ବ୍ରହ୍ମା ଆହ୍ୱାନ କଲେ, “ହେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ, ତମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ସ୍ଥିତି ସମାନ ଭାବେ ରହିପାରିବ ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥାରୁ ଧର୍ମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଦେବମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଧର୍ମ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ହେ ଜଗତ୍ନାଥ, ଦିବ୍ୟ ଆକାରରେ ଥିବା, ଶ୍ବର୍ଗକୁ ଯିବା ରାସ୍ତା ଦେଖାଇବା, କ୍ରିୟାର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଥିବା, ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ଥିବା — ଆବୃତ ନମସ୍କାର ।” “ତୁମେ ଏହି ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଏକାଏକି ରକ୍ଷା କରୁଛ । ମନୁଷ୍ୟ, ତପସ୍ୱୀ ଓ ସତ୍ୟ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରୁଛ ।” “ତୁମ ବିନା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିଛି ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ ନାହିଁ । ତୁମ ବିନା ବିଶ୍ୱ ତୁରନ୍ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।” “ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ଶୁଭର ମୂଳ । ରଜସ ଗୁଣରେ ତୁମେ ରଜସ୍ ଅଟୁଟ, ତମସ ଗୁଣରେ ତୁମେ ତମସ୍ ଅଟୁଟ ।” “ହେ ଦେବ, ଚାରିଟିଏ ପାଦ, ଚାରିଟିଏ ଶିଙ୍ଗ, ତିନିଟି ଚକ୍ଷୁ, ସାତଟି ହାତ, ତିନିଟି ବନ୍ଧନ — ବୃଷଭ ଆକାରରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ।” “ତୁମ ବିନା ଆମେ ସମସ୍ତେ ଠିକ୍ ରାସ୍ତାରୁ ଭ୍ରମି ଯାଉଛୁ । ଆମ ଭ୍ରମିତ ମନକୁ ସତ୍ୟ ରାସ୍ତାରେ ନେଇଯାଉ, କାରଣ ତୁମେ ଆମର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।” ଦେବମାନେ ଏପରି ପ୍ରଶଂସା କଲାପରେ, ପ୍ରଜାପତି ବୃଷଭ ଆକାରରେ, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ଶିତଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବମାନେ, ଧର୍ମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ତୁରନ୍ତ ଭ୍ରମ ମୁକ୍ତ ହେଇ ସତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ହେଲେ । ଏହିପରି ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ । ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଏହି ଦିନଠୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥି ତୁମ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ହେବ ।” “ଯେଉଁଠି ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରି, ତୁମେଠାରେ ଆସି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ତୁମେ ମୁକ୍ତ କରିଦେବ ।” “ଏହି ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧର୍ମରେ ବ୍ୟାପିତ ଥିଲା, ଏହି ଜଙ୍ଗଲର ନାମ ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ହେବ ।” “ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ତୁମେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ଏକ ପାଦରେ ବିଶ୍ୱର ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଉଛ । ତୁମେ କ୍ରିୟା କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଶ୍ବର୍ଗରେ ଉଚିତ ଭାବେ ନିବେଶିତ ହୋଇ, ତୁମ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କର ।” ଏପରି କଥା କହି ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ଦେବମାନେ ବୃଷଭ ସହିତ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଏକାଏକି ଦୁଃଖ ହୀନ ହେଇ ଚାଲିଗଲେ । ଯେଉଁଜଣ ଏହି ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟାରେ ପଠେଇ, ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦୁଧ ଚାଉଳ ଦେଇ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ସେ ଶ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଦେବମାନେଙ୍କ ସମ୍ମିଳନରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ । ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣି ଶ୍ରୀ ବରାହ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଏବେ ଶୁଣ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମର କଥା । ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ୱୀ, ପ୍ରସନ୍ନ, ଧର୍ମୀ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିର ସାଧୁ ।” ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେଙ୍କ ନାଥ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭୂତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ସେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, ବିଶ୍ୱ ବିସ୍ତାର ସମୟରେ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ । ସେ ତପସ୍ୟା କରି କ୍ରମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ପ୍ରାଚୀନ, ତାଙ୍କର ଗତି ରଜସ ଓ ତମସ୍ ମୁକ୍ତ । ଦାନଦାତା, ଦାନପାତ୍ର, ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାର ଶକ୍ତିର ସ୍ୱାମୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗାଢ଼ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ, ପିତଳ ଚକ୍ଷୁ ଅଟୁଟ । ସେ କାନ୍ଦିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “କାନ୍ଦିବେ ନାହିଁ, ତୁମେ ରୁଦ୍ର । ଏପରି ତୁମେ ପ୍ରାଚୀନ ହେଲେ । ବିଭିନ୍ନ ଆକାରରେ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କର, ତୁମେ ଏହି କ୍ଷମତା ଅଟୁଟ ।” ଏହି କଥା ହେବାସାଥି ତିନି ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲେ । ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷ, ତାଙ୍କର ନିଜରୁ ଜନ୍ମିତ, ସୃଷ୍ଟି କଲେ । ସେ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ କାଠରେ ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତାର କଲେ । ଏହି ବିସ୍ତାରିତ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଦେବମାନେଙ୍କ ନାଥ, ଗ୍ରାଣ୍ଡସାୟରଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇଥିଲା । ଦୀର୍ଘକାଳ ପୂର୍ବେ, ରୁଦ୍ର ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଦେବମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଲେ । ସେ ଯଜ୍ଞ ଦେଲେ; ଦେବ, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷମାନେ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର କ୍ରୋଧରେ ବ୍ୟାପିତ ହେଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “କିଏ ମୋତେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଭ୍ରମରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲା ?” ସେ ଉଚ୍ଚ କରି କହିଲେ, “ହା ! ହେ !” ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନି ଆଗ୍ନି, ଛୋଟ ଚୋଡ଼ା ପିଶାଚ, ବେତାଲ, ଭୂତ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ । ଏହି ପିଶାଚ ଦଳ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ଦିଗ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭରିଦେଲେ । ତାପରେ ରୁଦ୍ର ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଏକ ଚବିଶ ହସ୍ତ ଲମ୍ବା ଧନୁଷ ତିଆରି କଲେ । କ୍ରୋଧରେ ସେ ତିନି ଝୁଲା ଧନୁଷ ତାର ତିଆରି କରି, ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷ ଓ ତାର ନେଇ, ପୁଷଣଙ୍କର ଦାନ୍ତ, ଭାଗଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, କ୍ରତୁଙ୍କର ଶୁକ୍ର ଭାଗ କାଢିଦେଲେ । ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତା, ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ର ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳରୁ ବାୟୁ ପରି ଝଡ଼ିଗଲେ, ଜୀବନ ଧାରା ନେଇ । ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ପଶୁପତିଙ୍କୁ ଆସି, ଭବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ । ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହୋଇ ଭବଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କଲେ, ଦେବମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦେବମାନେଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ଦେଖି, “ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କର ।” ରୁଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମେ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ମୋତେ ବିଭାଗ କିଏ ଦେଉନାହିଁ ? ଏହି କାରଣରେ, ଦେବମାନେ, ଯଜ୍ଞରୁ ଜନ୍ମିତ ଦେବମାନେ, ଭ୍ରମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଟୁଟ ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ଦେବମାନେ, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର, ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ । ଯେଉଁଠି ଭଗବତ୍ ରୁଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ସେଠି ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଓ ଆନନ୍ଦ ଫଳ ମିଳେ ।