ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ବିଭୁତି ଓ ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ରୂପରେ। ସେ ଓଡ଼ିଆ ଚାରି ଵର୍ଣ୍ଣର ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଛଅଟି ରୂପରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଭିତରେ ତିନିଟି, ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଦୁଇଟି ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏକ ରୂପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂମି, ଦ୍ୱୀପ, ଦେଶ ଓ ତଳଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରଭୁ ଚାରିଟି ପଦ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ—ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ, କର୍ମ ଓ ଜାତି। ସଂହିତାର କ୍ରମାନୁସାରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ତିନିଟି ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଅନନ୍ତ ଓଁକାର, ଦୁଇଟି ମୁଣ୍ଡ ଓ ସାତଟି ହାତ ଥିବା, ତିନି ପ୍ରକାର ବନ୍ଧନ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି ଧର୍ମ, ପୂର୍ବରୁ ବିଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସୋମ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କର ପତ୍ନୀ ତାରାକୁ ହରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କ୍ରୂର ସୋମଙ୍କ ଭୟରେ ଧର୍ମ ଦୂରେ ଏକ ଘନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଧର୍ମ ଯେତେବେଳେ ଚାଲିଗଲେ, ତେବେ ଅସୁରମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଜନନୀମାନେ ଧର୍ମ ବିହୀନ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହ ଅଧିକାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଶୃଙ୍ଖଳା ନଷ୍ଟ ହେଲା ଓ ଧର୍ମ ନାଶ ପାଇଲା, ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ, ସୋମଙ୍କ ଦୋଷ ଓ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଏଭଳି କ୍ରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଦେଖି, ନାରଦ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ପିତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ତାଙ୍କର ହଂସ ଭାନ୍ଡରେ ଚଢ଼ି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କାହିଁ ପାଇଁ ହେଉଛି?' ସମସ୍ତେ କହିଲେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ସୋମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା। ବ୍ରହ୍ମା ଜାଣିଲେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସନ୍ତାନ ଧର୍ମ, ଦମିତ ହୋଇ ଏକ ଘନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଏକାଠି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ ଓ ଧର୍ମଙ୍କୁ ବୃଷଭ ରୂପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅବସ୍ଥାରେ, ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଏହି ମୋର ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ଧର୍ମ, ସୋମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଭାଇଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ହରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।' 'ଏବେ, ହେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର, ଯାହାଁପରି ତୁମ ଅବସ୍ଥା ସମ ରହିପାରିବ।' ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଧର୍ମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—'ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଶୋଭା ପ୍ରଭୁ, ଜଗତ୍ର ନାଥ, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରୀ, ସ୍ୱର୍ଗର ପଥ ଦର୍ଶାଇଥିବା, କର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରୁ।' 'ଆପଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ, ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ, ତାପସ ଓ ସତ୍ୟ ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ। ଆପଣ ବିନା କିଛି ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ଆପଣ ବିନା ଏହି ଜଗତ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ୱର। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣର ସାର। ଆପଣ ରଜସ୍ ମଧ୍ୟରେ ରଜସ୍, ତମସ୍ ମଧ୍ୟରେ ତମସ୍। ଆପଣ ଚାରିପଦୀ, ଚାରିଶିଙ୍ଗୀ, ତିନିଚକ୍ଷୁ, ସାତହସ୍ତୀ, ତିନିବନ୍ଧୀ, ବୃଷଭ ରୂପୀ—ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ।' 'ଆପଣ ବିନା ଆମେ ସମସ୍ତେ ମାର୍ଗଚ୍ୟୁତ ହୋଇଯାଉଛୁ। ଆମେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛୁ, ଆପଣ ଆମକୁ ସତ୍ୟମାର୍ଗରେ ନେଇଯାଅନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ଆମର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ।' ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ ଧର୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ବୃଷଭ ରୂପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ଶାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାହିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ, ଦେବତାମାନେ ତ୍ରୁଟି ଓ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅଚଳ ହେଲେ। ଏହିପରି ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ହେଲେ। ଏବେ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଏଠାରୁ ଆଜିଠାରୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥି ତୁମ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ହେଉ।' 'ଯିଏ ଏହି ତିଥି ଉପବାସ କରି, ତୁମେ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସି, ନିଜର ସମସ୍ତ ପାପ ସଂଗ୍ରହ କରିଛି, ତାଙ୍କର ସେହି ପାପ ମୁକ୍ତ ହେବ।' 'ଏହି ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ତୁମେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିବାରୁ, ଏହା ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।' 'ହେ ପ୍ରଭୁ, କୃତଯୁଗ ଆଦିରୁ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ, କିମ୍ବା ଏକ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିବ। ଏହି କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଉଚିତ ଭାବେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କର।' ଏହିପରି କହି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ବୃଷଭ ସହିତ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଯାଇ, ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଯିଏ ଏହି ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଶ୍ରାଦ୍ଧଦିନେ ପଢ଼ି, ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥିରେ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦୁଧ-ଚାଉଳ ଦେଇ ପିତୃମାନେକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସଂଗରେ ଯୋଗ ଲାଗେ। ଏଉଁପରେ, ଶ୍ରୀବରାହ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଏବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମର କଥା ଶୁଣ। ସେ ମହାତପସ୍ବୀ, ପ୍ରସନ୍ନ, ଧାର୍ମିକ, ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଓ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ।' ସେ, ସୃଷ୍ଟିର ନାଥ, ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରି, ପରମ ଜ୍ଞାନ ଓ ସତ୍ୟତା ଉପଲବ୍ଧ କରି, ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସଂସାର ବିସ୍ତାର ସମୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରାଚୀନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଚଳ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରହିତ। ସେ ଦାତା, ବରଦାତା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗାଢ଼ ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ପିତାମ୍ବର ଆଖି ଥିବା ପୁରୁଷ। ସେ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—'ନ କାନ୍ଦ, ତୁମେ ରୁଦ୍ର।' ଏଭଳି ସେ ପ୍ରାଚୀନ ହେଲେ। 'ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କର, ତୁମେ ସମର୍ଥ।' ଏହା କହିବା ସହିତ, ସେ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଡକ୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବିସ୍ତାର କଲେ।