ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଦେବତା ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଗଲାରେ ସଦା ଜୀବମାତା ମାଳା ବିରାଜିତ ରହିବାକୁ କାମନା କରାଯାଏ; ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଓ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ଦେଇ ଶୋଭିତ ହୁଏ। ବାୟୁ ତାଙ୍କର ଚଳନ ହେଉ, ଗରୁଡ଼ ତାଙ୍କର ଯାନ ହେଉ, ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ବିହାର କରୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଉ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥି ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ହେଉ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଚାହିଁଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବେ। ଏହି ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଯେଉଁମାନେ ଘୃତ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଳ୍ପ ଭକ୍ତି ସହିତ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ଭାଗବତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦେହକୁ ସଂହାର କିମ୍ବା ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବେଦାନ୍ତ ଉପନିଷଦ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇବାକୁ କହିଛି; ଅବିବେକୀ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ମାନବ ଭାବେ କଦାପି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟି କଥା ଯିଏ ଶ୍ରବଣ କରେ, ସେଉଁଠି ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଏହି ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତର ଉତ୍ପତ୍ତିକାଳରେ ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତେ ମନନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ତାଙ୍କର ଦହିନ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଧଳା ଦାନା, ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନରେ ଶୋଭିତ ଏକ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ଓ ମହାନ, ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଶୃଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି ବୃଷଭ ରୂପେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କର; ତୁମେ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଥମଜ।" ବୃଷଭ ରୂପ ଧରି ସେ କୃତ ଯୁଗରେ ଚାରିଟି ଗୋଡ଼ରେ ଦଢ଼ିଆ ହେଲେ; ତ୍ରେତାରେ ତିନିଟି, ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇଟି, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଏକ ଗୋଡ଼ରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛଅ ରୂପରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନି, ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ, ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ରୂପରେ ସ୍ଥିତ; ସେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ପାତାଳ ଓ ଦ୍ୱୀପ ଦେଶରେ ବ୍ୟାପିତ। ଏହି ବୃଷଭ ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ, କ୍ରିୟା ଓ ଜାତିର ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଆଧାର ଭାବେ ପରିଚିତ, ଓ ସଂହିତା କ୍ରମାନୁସାରେ ତିନିଶିଂଘ ଭାବେ ମୁନିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଅନନ୍ତ ଓଁକାର, ଦୁଇମୁଣ୍ଡା ଏବଂ ସାତହାତିଆ, ତିନି ପ୍ରକାର ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଧର୍ମ, ଏକଦା ବିଚିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟର ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହୋଇଥିଲେ, ସୋମ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ତାରାକୁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ନିଷ୍ଠୁର ସୋମଙ୍କୁ ଦେଖି ଧର୍ମ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏକ ଘନ ଭୟଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଧର୍ମ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ସହିତ, ଅସୁରମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଗଣ ଧର୍ମ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଏବଂ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଘୁରିବା ଲାଗିଲେ। ଏଭଳି ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଙ୍ଗ ହେଲାବେଳେ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ସୋମଙ୍କ ଦୋଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି କ୍ରୁଧ୍ଧ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ନାରଦ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ବାପା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ହଂସ ଯାନରେ ଚଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଅବରୋଧ କଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ କାହିଁକି ଚାଲିଛି ତାହା ପଚାରିଲେ। ସମସ୍ତେ କହିଲେ, ଏହା ସୋମଙ୍କ ଦୋଷରୁ। ବ୍ରହ୍ମା ବୁଝିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଧର୍ମ ଦମିତ ହୋଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଏକାଠି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ବୃଷଭରୂପ ଧର୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ମୋର ପ୍ରଥମଜ ପୁଅ ଧର୍ମ, ସୋମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟାଚାରିତ; ଏହି ଭାଇର ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ହରିବାକୁ ସୋମ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ। ଏବେ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର, ଯାହାଫଳରେ ତୁମେ ସମାନ ଭାବେ ନିଜ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରିବ।" ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, "ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସମ, ଜଗନ୍ନାଥ, ଦିବ୍ୟ ରୂପଧାରୀ, ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପ୍ରଦର୍ଶକ, କ୍ରିୟାମୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ବାରମ୍ବାର ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଏଇ ପୃଥିବୀ ଓ ତିନି ଲୋକ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ; ମନୁଷ୍ୟ, ତପସ୍ବୀ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର। ତୁମ ବିନା କିଛି ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ନାହିଁ; ତୁମ ବିନା ଏହି ସଂସାର ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା, ଶୁଭର ମୂଳ; ରଜୋଗୁଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଜସ୍, ତମୋଗୁଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତମସ୍। ଚତୁର୍ଦ୍ଧାପଦ, ଚତୁର୍ଦ୍ଧାଶୃଙ୍ଗ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ସପ୍ତହସ୍ତ, ତ୍ରିବନ୍ଧନ, ବୃଷଭ ରୂପଧାରୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ତୁମ ବିନା ଆମେ ସମସ୍ତେ ମାର୍ଗ ଛାଡ଼ି ଭ୍ରମିତ; ତୁମେ ଆମର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଆମକୁ ସତ୍ୟପଥରେ ନେଇଯାଅ।" ଏପରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତି ବୃଷଭ ରୂପେ ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ଦୟାମୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ର ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋହ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜର ଧର୍ମରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ହେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ଦିନଠାରୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ତିଥି ତୁମ ପବିତ୍ର ହେଉ। ଯିଏ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ କରି ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଏବଂ ଯେହେତୁ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିତ, ଏହା 'ଧର୍ମାରଣ୍ୟ' ନାମେ ପରିଚିତ ହେବ। ତୁମେ କୃତାଦି ଯୁଗକ୍ରମାନୁସାରେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ, ଏକ ପଦ ଧାରଣ କର; ଏହିପରି କ୍ରିୟାକ୍ଷେତ୍ର ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ ତୁମ ନିଜ ନିବାସ ଓ ବିଶ୍ୱକୁ ସୁରକ୍ଷା କର।" ଏପରି କହି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।