ବିଶ୍ୱର ପ୍ରାଚୀନ ଆରମ୍ଭରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଜଗତର ରକ୍ଷକ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁଣି ସେଇ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟାମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ବିବାହ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ। ବ୍ରହ୍ମା ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ଆଉ ଏକକୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ, ଏକକୁ ଯମଙ୍କୁ, ଏକକୁ ନିରୃତିଙ୍କୁ ଏବଂ ଏକକୁ ମହାତ୍ମା ବରୁଣଙ୍କୁ ଦେଲେ। ବାୟୁ, କୁବେର ଏବଂ ଈଶାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କନ୍ୟାମାନେ ଦିଆଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦିଗର ଅଧିପତି ହେଲେ ଏବଂ ଶେଷଙ୍କୁ ଅଧୋ ଦିଗ ଦେଲେ। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଇ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ଦିଗମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଚନ୍ଦ୍ର ତିଥି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ—ଏହା ହେଉଛି ଦଶମୀ ତିଥି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଦହି-ଭାତ ଏହି ତିଥିର ଉଚିତ ଭୋଜନ। ଏହି ସମୟରୁ, ସେସବୁ ଦେବୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର-ଆଦି ଦେବତାମାନେ ବିଶେଷ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲେ, ଏବଂ ଦଶମୀ ତିଥି ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହେଲା। ଯେଉଁ ଜଣେ ନିୟମିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଏହି ଦିନ ଦହି-ଭାତ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ଦେବୀମାନେ ଦିନକୁ ଦିନ କ୍ଷମା କରନ୍ତି। ଏହି ଦିଗମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିର ଏହି କଥା ଯିଏ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ସ୍ଥାନ ପାଆନ୍ତି—ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବେ, ମହାତପା କହିଲେ: ଧନର ଅଧିପତିର ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ କଥା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ। ବାୟୁ କିପରି ଦେହ ଧାରଣ କରି ଧନଦାତା ହେଲେ, ତାହା ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଅଛି। ପ୍ରଥମେ ବାୟୁ ଯେ ଦେହରେ ବାସ କଲେ, ସେ ଦେହକୁ କ୍ଷେତ୍ରର ଅଧିପତି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଗଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ, ସୃଷ୍ଟି ଚିନ୍ତା କରି, ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ସେ ତୀବ୍ର ଏବଂ ପାଥର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି କହିଲେ, “ଦେହୀ ହେଉ ଏବଂ ସାନ୍ତ୍ୱନା ରଖ”, ଏଭଳି ବାୟୁ ଦେହୀ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ: “ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଧନ ଓ ଫଳକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କର; ଏହି ଆଦେଶରେ ତୁମେ ଧନର ଅଧିପତି ହେବ। ଏହାସହ ବ୍ରହ୍ମା ଖୁସି ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଦେଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର ଲୋକ ଏହି ଦିନ ଅଗ୍ନିରେ ପାକା ନହୋଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ଧନଦାତା ଦେବତା ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ଧନାଧିପତି ଦେବତା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଏହି କଥା ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ପୁଣି ମହାତପା କହିଲେ: ଯାହାକୁ ମନୁ ବୋଲାଯାଏ ଓ ମନୁର ଅବସ୍ଥା—ତାହା ଅବଶ୍ୟକତାବଶତଃ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ଦେହୀ ହୋଇ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେଇ ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଦେବ, ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମୁଁ କଲି, ଏହାକୁ ମୁଁ ସଂରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଦେହ ଛଡ଼ା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏନାହିଁ—ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ଏକ ଦେହୀ ରୂପ ତିଆରି କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଶ୍ୱ ସଂରକ୍ଷିତ ହେବ।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଏକ ଦେହୀ ପୁରୁଷ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେଇ ପୁରୁଷ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ ହେବା ପରେ, ନାରାୟଣ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଦେହରୁ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ପୁଣି ଭଗବାନ ପୂର୍ବ ଦିଆ ଆଶୀର୍ବାଦ ସ୍ମରଣ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାଷଣ ଓ ଗୁଣରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: “ତୁମେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ତୁମେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ଅତଏବ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ବିଷ୍ଣୁ ହେଉ। ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ତୁମେ କର; ସର୍ବଜ୍ଞତା ତୁମରୁ ହେଉ—ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ଭଗବାନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିସ୍ଥାପିତ ହେଲେ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବ ଚିନ୍ତାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତା’ପରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ଭଗବାନ ଯୋଗନିଦ୍ରାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଏହି ନିଦ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତାହାର ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ, ଏବଂ ନିଜର ପରମ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରି ନିଦ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରୁ ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ଏକ ବିଶାଳ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେଇ ପଦ୍ମ ଉପରେ ସପ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ବନର ସହିତ ପୃଥିବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ସେଇ ରୂପର ବିସ୍ତାର ପାତାଳ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଲା, ତା’ର ଡଣ୍ଡ ପଦ୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲା। ପଦ୍ମର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଦଢ଼ ହୋଇ ଥିଲା, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିବାସ ଥିଲା। ଏପରି ଦେଖି, ତାଙ୍କର ଶରୀରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଖି, ଏହି ଶରୀରରେ ବାୟୁ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ବାୟୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। “ଏହି ଶଂଖକୁ ଧାରଣ କର, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନ ନାଶର ଚିହ୍ନ; ମୋହ ଭେଦ ପାଇଁ ଏହି ଖଡ଼ଗ ହାତରେ ରଖ। ଘୋର କାଳଚକ୍ର ଧାରଣ କର, ଅଚ୍ୟୁତ; ଅଧର୍ମର ମହା ହସ୍ତୀ ନାଶ ପାଇଁ ଗଦା ଧାରଣ କର, କେଶବ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମାତା ମାଳା ସଦା ତୁମ ଗଳାରେ ରଉ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଓ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ତୁମେ ଭୁଷିତ ହେଉ। ବାୟୁ ତୁମ ଚଳନ ହେଉ, ଗରୁଡ଼ ତୁମ ଭାନ୍ଧାନା ହେଉ; ତିନି ଲୋକରେ ଯାଉଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ତୁମ ଶରଣ ହେଉ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥି ତୁମରୁ ହେଉ, ଏବଂ ସେ ଚାହିଁଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ। ଯିଏ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଘିଅ ଭୋଜନ କରେ, ସେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଭକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ପାଏ। ଏହି ବିଷ୍ଣୁ, ଯେଉଁଠି ତୁମକୁ କହିଲି, ସେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଦେହ ନାଶ କରିବା ଓ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜରୁ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ବ୍ୟାପକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବେଦାନ୍ତରେ ଘୋଷଣା କରାଯାଏ; ଅବିବେକୀ ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ କେବେ ମାନବ ଭାବରେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟି ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି। ପୁଣି, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ, ତାଙ୍କର ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଭାବିଲେ।