ଯେଉଁଠି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଠି ସନ୍ତାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ସଦା ଅବିଚଳ ରହେ। ଏହି କଥା ପରେ, ପ୍ରଜାପାଳ ମହାତାପାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଆଲୋକରୁ ଶରୀର କିପରି ଗଠିତ ହୁଏ? ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।" ମହାତାପା କହିଲେ, “ଏହି ଆତ୍ମା, ଏକମାତ୍ର ଚିତ୍ତଶକ୍ତି, ଅନାଦି ଓ ଅବିନାଶୀ। ଯେତେବେଳେ ତାହା ଦ୍ୱିତୀୟ ହେବାକୁ ଚାହିଲା, ସେଉଁଠି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲା। ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ, ସେଇ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ତେଜସ୍ବୀ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଆଲୋକ ତିନି ଲୋକକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ। ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କାରଣରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ମାନାଯାଏ। ତାହାର ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ତେଜରୁ ଏକ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହିଭଳି ସେ ବେଦବିଦ୍ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରବି ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ। ସେ ଆକାଶରେ ଉଦିତ ହେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥିବାରୁ ଭାସ୍କର ବୋଲି, ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ବୀତା ପାଇଁ ପ୍ରଭାକର ବୋଲି ଡାକାଯାଏ। ଦିନକୁ ଦିନ କରିଥିବାରୁ ଦିବାକର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକର ମୂଳ ହେବାରୁ ଆଦିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ତେଜସ୍ବୀତା ସହ ବାରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଥିବାକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବସୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ବାହାରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ପୁରାତନ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ। ଆପଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିରେ ଜଗତ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ଏବେ ଉଦୟମାନ ହୋଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଦହିବେ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତି ଦିଅ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ।" “ଆପଣଙ୍କର ତେଜ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି, ଯଜୁର୍ବେଦ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବାବେଳେ ଏହି ତେଜ ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ଆପଣଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ରଥଚକ୍ର ସ୍ୱରୂପରେ କାଳ ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।" “ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ସମସ୍ତ ଚଳ-ଅଚଳର ସାର। ବରୁଣ ଓ ଯମ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ।" “ଆପଣ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରନ୍ତି, ଦେବଲୋକରେ ପୂଜିତ; ପିତୃମାନେ କହନ୍ତି, ‘ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କର।’ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ, ଯଜ୍ଞରେ ଆହ୍ୱାନିତ ଓ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହେବା ସତ୍ୟ। ଏଇପରି ଭକ୍ତି ସହିତ ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି କରି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ‘ହେ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମେ ତୁମେ ଦ୍ୱାରା ଓତିପ୍ରଭାବିତ ହେବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।’” ଦେବତାମାନେ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୃଦୁ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ। ଏଭଳି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦାହ ଶମିତ ହେଲା; ସପ୍ତମ ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ଆକାର ନେଲେ। ଏଭଳି ଭକ୍ତି ସହିତ ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ତାଙ୍କୁ ଭାସ୍କର ଚାହିଦା ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। “ହେ ରାଜନ୍, ଏହିପରି ପୁରାତନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ତୁମକୁ କହିଲି; ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରର ଘଟଣା ଶୁଣ।" ମହାତାପା କହିଲେ, “ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ଏକ ବଳଶାଳୀ ଦାନବ ଥିଲେ, ତାହାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅନ୍ଧକ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଅଧିକାର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଶରଣାଗତ ହେଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ବ୍ରହ୍ମା ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦେବଗଣ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କ’ଣ କାରଣ ଅଛି?" ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଜଗତପତି, ଅନ୍ଧକ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମସ୍ତେ ପୀଡ଼ିତ। ଚତୁର୍ମୁଖ ଦାଦା, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଆମେ ଆପଣକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ।” ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ମୁଁ ଅନ୍ଧକ ଠାରୁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶର୍ବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉ। କିନ୍ତୁ ଆଗରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏହି ବର ଦେଇଥିଲି: ପୃଥିବୀ ସ୍ପର୍ଶ ନ କଲେ ସେ ଅଜୟ। ତଥାପି, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ରୁଦ୍ର, ଭୟଙ୍କର ସଂହାରକ, ତାଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିପାରିବେ; ଚଳ, ଆମେ କୈଳାସ ନିବାସୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଉ।" ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବତାମାନେ ଭବଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ରୁଦ୍ର ସମ୍ମାନ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ହେ ଦେବଗଣ, ଏଠାରେ କ’ଣ କରିବାକୁ ଆସିଛ? ଯାହା ଆଦେଶ ଦେଉଛ, ତାହା ମୁଁ ତୁରନ୍ତ କରିବି।” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ଧକ ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ।" ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ କହୁଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ସମୟରେ ଅନ୍ଧକ ବଡ଼ ସେନା ସହ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଛାଉଣୀ ସହ, ଭବଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିବାକୁ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ପାହାଡ଼ପୁତ୍ରୀକୁ ହରଣ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ହଠାତ୍ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ହୋଇ ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ। ରୁଦ୍ର ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ ଓ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେମାନେକୁ ବାହୁଡ଼ିଏ, କମରବନ୍ଧ ଓ ଉପବୀତ ଭାବେ ପିନ୍ଧିଲେ। ନୀଳ ନାମକ ଦାନବ ହାତୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତୀ ସମାନ ବଳିୟସୀ ହୋଇ ଭବଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଏହି ଦାନବଙ୍କୁ ନନ୍ଦି ଚିହ୍ନି, ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ବୀରଭଦ୍ର ସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ମାରି ଫେଲିଲେ। ସେଇ କଳା ହାତୀର ଚର୍ମ ଫାଡ଼ି, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ; ତାହା ପରେ ରୁଦ୍ର ହାତୀ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଭଳି ହାତୀ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଓ ସର୍ପ ଭୂଷଣ ଧାରଣ କରି, ଭୟଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ ନେଇ ତାଙ୍କର ଗଣମାନେ ସହ ଅନ୍ଧକଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ତାପରେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ର, ଲୋକପାଳମାନେ, ସ୍କନ୍ଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବସେନାମାନେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଗ ଦେଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି, ନାରଦ ନାରାୟଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କୈଳାସରେ ଚଳିଥିବା ମହାସଂଗ୍ରାମର ବିବରଣୀ ଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଗରୁଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଚକ୍ର ନେଇ ସେଠି ପହଞ୍ଚି ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।