ଏକ ସମୟର କଥା, ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ଆମେ ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଏକ ସେନାପତି ଦାନ କର। ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପକାର ହେବ।” ତାପରେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ, “ହେ ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ତୁମେମାନଙ୍କୁ ଏକ ସେନାପତି ଦେବି; ତୁମେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏକ ପୁରାତନ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୋଗୀ ଜନ୍ମ ନେବେ, ଯିଏ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ହେବେ।” ଏପରି କହି ହରା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦୂର କରିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରର ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଲେ, ପୁତ୍ର ପାଇଁ। ଏହି ଶକ୍ତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେବା ପରେ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ବିଶିଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତି ଅନେକ ରୂପରେ ହେଉଛି, ଅନେକ ଯୁଗରେ ସେ ଦେବସେନାର ସେନାପତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ଦେବତା ଯିଏ ଶରୀରରେ ବସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ 'ଅହଂ' କୁହାଯାଏ। ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଦେବତା ଦେବସେନାର ସେନାପତି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେବା ପରେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବ, ଋଷି ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ ଏହି ସେନାପତିକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ସେ ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଏକ ସଙ୍ଗୀ ପାଇଁ ଆବେଦନ କଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ମହାଦେବ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ କୁକୁଡ଼ ଦେଉଛି ଏବଂ ଦୁଇଟି ସାଥୀ — ଶାଖା ଓ ବିଶାଖା। ହେ କୁମାର, ତୁମେ ଭୂତମାନଙ୍କର ନାୟକ ଏବଂ ଦେବସେନାର ସେନାପତି ହେବ।" ଏପରି କହି ଦେବତା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେନାପତି ସ୍କନ୍ଦକୁ ପ୍ରଶଂସାର ଶବ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ମହାଦେବଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଦେବସେନାର ସେନାପତି ହେଉ, ଛଅମୁଖା ସ୍କନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ନାୟକ, କୁକୁଡ଼ ଧ୍ୱଜଧାରୀ, ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର!” ତାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି କହିଲେ, “ହେ କୁମାରଙ୍କର ନାୟକ, ଦେବସେନାର ନ୍ୟାୟକ, ଅଷ୍ଟମାତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, କୃତ୍ତିକାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଦୂତ ଦୂର୍ବଳତାର ନାଶକ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ନାଶକ, ମାତାମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର!” “ହେ ଭୂତମାନଙ୍କର ନାୟକ, ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର, ଶୁଭ ଦେଖା, ମହାତତ୍ତ୍ୱର ନାୟକ, ତିନି ଆଖି ଧାରୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର!” ଏପରି ଦେବତାମାନେ ସ୍କନ୍ଦକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସ୍କନ୍ଦ, ଭବଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଦୀପ୍ତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ତିନି ଲୋକକୁ ଜଳାଇ ଦେଲା। ତାପରେ ପ୍ରଜାପାଳା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ କୃତ୍ତିକାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଦେବତାଙ୍କର ଗୁରୁ, ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର, ମାତାମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର — କିପରି କହିଲେ?” ମହାତପା କହିଲେ, “ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେପରି ମୁଁ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତି କଥା କହିଛି, ସେହିପରି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ। କୃତ୍ତିକା, ଅଗ୍ନି, ଅନ୍ୟ ମାତାମାନେ ଓ ଗିରିଜା — ଏହିମାନେ ଗୁହାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମର କାରଣ।" “ଏହିପରି, ରାଜା, ତୁମେ ଯେପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ମୁଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ଅମୃତ ଓ ଅହଂକାରର ଉତ୍ପତି କଥା ଖୋଲି ଦେଲି। ସ୍କନ୍ଦ ନିଜେ ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶକ; ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି ଦାନ କରିଥିଲେ। ଯିଏ ଏହି ଷଷ୍ଠୀ ଷ୍ଟୋତ୍ର ମନୋନିୟନ୍ତ୍ରଣ ସହିତ ପଢିଥାଏ, ସେ ସନ୍ତାନ ନାହିଁ ହେଲେ ମିଳିଥାଏ, ଧନ ନାହିଁ ହେଲେ ମିଳିଥାଏ, ଯାହା ଚାହିଁଥାଏ ମନରେ, ସେହି ପାଉଥାଏ। ଏହି କାର୍ତିକେୟ ଷ୍ଟୋତ୍ର ଯିଏ ପଢିଥାଏ, ତାଙ୍କ ଘରରେ ସନ୍ତାନଙ୍କର ଶୁଭ ଓ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ରହିଥାଏ।” ପ୍ରଜାପାଳା ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଶରୀର କିପରି ଆଲୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ମୋ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।” ମହାତପା କହିଲେ, “ଏହି ଆତ୍ମା — ଏକାଏକା, ନିତ୍ୟ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି — ଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ପତି ଚାହିଲେ, ନିଜେ ଅନ୍ତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ଯାହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଉଜାଗର କରେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବ, ସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ମହାଋଷି ଅନ୍ତର୍ଗତ; ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସମସ୍ତର ଉତ୍ସ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ।" “ଏହି ତେଜରୁ ଏକ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହିପରି, ବେଦବ୍ୟାସମାନେ ତାଙ୍କୁ ରବି କୁହନ୍ତି। ସେ ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଇ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଉଜାଗର କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଭାସ୍କର ଓ ପ୍ରଭାକର ନାମ ମିଳିଛି। ସେ ଦିନକୁ ଦିନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଦିବାକର; ସମସ୍ତ ଲୋକର ଉତ୍ସ ଭାବେ ଆଦିତ୍ୟ। ତାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତଥାପି ସେ ସମସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" “ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରମେଶ୍ୱର, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ବାହାରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ତୁମେ ପ୍ରାଚୀନ ଉତ୍ସ, ତୁମେ ତୁମ ଅଗ୍ନିରେ ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ କର। ଏବେ ଉଦୟ ହେଇ ଶାନ୍ତି ଦିଅ — ଦେବଲୋକକୁ ଜଳାଇ ଦିଅନାହିଁ, ହେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ।” “ତୁମ ଦୀପ୍ତି ସର୍ବଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ ତୁମେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ତୁମ ରଥଚକ୍ର ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ସମୟ, ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଥମ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ଚଳ ଅଚଳର ତତ୍ତ୍ୱ; ବରୁଣ ଓ ଯମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ସେ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ମଧ୍ୟ।" “ତୁମେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କର, ଦେବଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ପିତୃମାନେ ଶାନ୍ତି ପାଇବାକୁ କହନ୍ତି। ବେଦାନ୍ତରେ ତୁମେ ଜ୍ଞାତ, ଯଜ୍ଞରେ ଆହ୍ୱାନିତ, ତୁମେ ବାସ୍ତବରେ ବିଷ୍ଣୁ। ଏହିପରି ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କରି, ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, ‘ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଶୁଭଦାୟିନୀ, ଆମେ ତୁମ ଦୀପ୍ତିରେ ଦଳି ଯିବନାହିଁ।’” ଦେବତାମାନେ ଏହିପରି କହିବା ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଦୀପ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତ ରୂପ ନେଲେ; ମହାଦୀପ୍ତି ସ୍ଵଳ୍ପ ଦୀପ୍ତିରେ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଜଳିଥିବା ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହେଲା; ସପ୍ତମ ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଯିଏ ଏହିପରି ଭକ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜା କରେ, ଭାସ୍କର ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଦେଇଥାଏ। “ରାଜା, ଏହିପରି ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପତି କଥା କହିଛି; ଏବେ ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରର ଘଟଣା ଶୁଣ।