ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଏବଂ ସକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବନୀକ ଦିନକୁ ଦିନ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଦେବସେନାକୁ ପରାଜିତ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଦେବତାମାନଙ୍କର ପରାଜୟ ଦେଖି ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ହେ ଦେବଗଣ! ତୁମ ଦଳରେ ନେତୃତ୍ୱର ଅଭାବ ଥିବାରୁ ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ଆସିଛି।” ସେଉଁଠିଏ ବୃହସ୍ପତି ଆହୱାନ କଲେ, “କେବଳ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ଦେବସେନାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ ତୁରନ୍ତ ଏକ ସେନାପତି ଖୋଜ।" ଏହିପରି ବଚନ ଶୁଣି ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ଏକ ସେନାପତି ଦିଅନ୍ତୁ।" ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ମନେ ଭାବିଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?" ତାପରେ ସେ ମନମନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ଦେବତାମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାଥିରେ ନେଇ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ତ୍ରିନୟନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଉମାପତି, ବାୟୁର ନାଥ, ସଂସାରର ସ୍ୱାମୀ, ଶଙ୍କର! ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” “ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ପରମ ପୁରୁଷ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାରେ ଶୋଭିତ ଜଟାଧାରୀ, ତିନି ଲୋକକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ରୂପଧାରୀ, ଦାନବମାନଙ୍କୁ ତ୍ରିଲୋକ ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” “ପ୍ରାଚୀନ ଦେବ, ପରମ ପୁରୁଷ, ହରି, ଭବ, ମହାଦେବ, ତ୍ରିପୁରାସୁର ସଂହାରକ, ଭଗଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ନାଶକ, ଦାନବମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଶତ୍ରୁ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ, ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” “ପାହାଡ଼ର ଜନ୍ମା, ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟାର ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଅମର ଲୋକର ପୂଜିତ, ଗଣନାଥ, ପଶୁପତି, ନିତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ ଶିବ, ମୁଖ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କ ନାଶକ, ଅଚ୍ୟୁତ, ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” “ପୃଥିବୀ ଆଦି ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆପଣ ବିରାଜିତ; ଆକାଶରେ ଶବ୍ଦର ସାର, ବାୟୁରେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଅଗ୍ନିରେ ତୃତୀୟ, ଜଳରେ ଚତୁର୍ଥ, ପୃଥିବୀରେ ପଞ୍ଚମ ରୂପେ ଆପଣ ବିଦ୍ୟମାନ—ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” “ଗଛ ଓ ପାଥରରେ ଅଗ୍ନିର ରୂପେ, ଜଳରେ ସତ୍ତାର ରୂପେ, ମହାଦେବ ତେଜର ରୂପଧାରୀ। ହେ ହର, ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” “ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯେତେବେଳେ ନଥିଲା, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, କୁବେର କିପରି ଥିବେ? ସେ ସମୟରେ, ହେ ତ୍ରିନୟନ, ଆପଣ ଏକମାତ୍ର ଅସୀମ ଓ ଅପରିମିତ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିଲେ।” “ମୁଣ୍ଡମାଳା ଧାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଶୋଭିତ, ଶ୍ମଶାନବାସୀ, ଭସ୍ମରେ ଆବୃତ, ସର୍ପରାଜ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଗଢ଼ା, ମୃତ୍ୟୁ ନାଶକ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ଆପଣ ଆମକୁ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” “ଆପଣ ପରମ ପୁରୁଷ, ଏହି ଶକ୍ତି ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା, ଅପଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବିରାଜିତ। ତ୍ରିଶୂଳର ରୂପରେ ତିନି ଲୋକ ହାତରେ ଧରିଥିବେ, ତିନି ଚକ୍ଷୁରେ ତିନି ଅଗ୍ନି କୁଣ୍ଡ ବିରାଜିତ।” “ଆପଣଙ୍କ ଜଟାର ରୂପରେ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ ବିରାଜିତ; ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି। ଅନ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।” “ଆପଣ ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ; ଏହିପରି ଭବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଆପଣ। ସତ୍ତା, ଅଗ୍ନି ଓ ଯୁଗ ଭେଦରେ ତିନି ରୂପରେ ବିରାଜିତ।” “ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ଭସ୍ମରେ ଶୋଭିତ, ରୁଦ୍ର, ଆମକୁ ଦୟା କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” ଏପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ରୁଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁରନ୍ତ କହ, କ’ଣ କରିବି?” ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବଦେବ, ଦାନବ ସଂହାର ପାଇଁ ଆମକୁ ଏକ ସେନାପତି ଦିଅନ୍ତୁ; ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ହେବ।” ତାହାପରେ ରୁଦ୍ର କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସେନାପତି ଦେଉଛି; ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଆସିବେ, ସେ ସେନାପତି ହେବେ।” ଏପରି କହି ହର ଦେବତାମାନେ ଦିଗାରିଦେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଶରୀରର ଶକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ, ଏକ ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତେ। ତାହାରୁ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଚମକୁଥିବା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେହି ପୁତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଗରେ ହୁଏ; ସେ ସମୟେ ସମୟେ ଦେବସେନାର ସେନାପତି ହୁଅନ୍ତି। ଶରୀରରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଏହି ଦେବତାଙ୍କୁ ‘ଅହଂ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ସେହି ଦେବତା ସେନାପତି ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତା ମିଶି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବ, ଋଷି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ସେନାପତିଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ। ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଖେଳ ସାଥି ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତାହାର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ମହାଦେବ କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ମୁର୍ଗା ଦେଉଛି ଏବଂ ଦୁଇ ଅନୁଚର—ଶାଖ ଓ ବିଶାଖ। ହେ କୁମାର, ତୁମେ ଭୂତଗଣ ଓ ଦେବସେନାର ନାୟକ ହେବ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାପତି ହେବ।” ଏପରି କହି ଦେବତାମାନେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଅନେକ ମନୋରଞ୍ଜନୀୟ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବ, ମହାଦେବଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଦେବସେନାର ସେନାପତି ହେଉ, ଷଣ୍ମୁଖ, ସ୍କନ୍ଦ, ବିଶ୍ୱନାଥ, କୁକୁଡ଼ ଧ୍ୱଜଧାରୀ, ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର!” “ଭୟ ଦୂରକର୍ତ୍ତା, କୁମାରମାନଙ୍କ ନାଥ, ଗ୍ରହଦୋଷ ହରଣକାରୀ, ବିଜୟୀ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ନାଶକ, କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମାତାମାନଙ୍କ ଜନ୍ମା!” “ଭୂତଗଣ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ, ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର, ମହାଭୂତଙ୍କ ନାୟକ, ତ୍ରିନୟନ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର!” ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି ସ୍ତୁତିରେ, ଭବଙ୍କ ପୁତ୍ର ସ୍କନ୍ଦ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଲେ। ଏଠାରେ ପ୍ରଜାପାଳ ପଚାରିଲେ, “ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କୁ କୃତ୍ତିକାପୁତ୍ର, ଦେବଗୁରୁ, ଅଗ୍ନିପୁତ୍ର, ମାତାମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି କହିଲ?” ତେବେ ମହାତପା କହିଲେ, “ପ୍ରଥମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେପରି ତାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟିଥିଲା, ସେହିପରି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ।