ଏକ ସମୟର କଥା, ସର୍ପମାନେ ଦିନେ ଦିନେ ମାନବ ଓ ପଶୁମାନେଁକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କଲେ, ସେମାନେ ସବୁ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଜନ କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ସର୍ପମାନେ ଏହାକୁ ବିନାଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଅପମାଙ୍ଗଳ ଜାଣି, ଯାହା ଉଚିତ ତାହା କରନ୍ତୁ, ହେ ମହାମତି।” ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମମାନେଁକୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବି; ତୁମେ ନିଜ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଯାଅ, କୌଣସି ଭୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ଏପରି କହି, ଅଦୃଶ୍ୟ ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେଁକୁ ପଠାଇଦେଲେ। ସେମାନେ ଆତ୍ମଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପ୍ରାଣୀମାନେଁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ପମାନେଁକୁ ଡାକି, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ଭାସୁକି ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ତରଫରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ମାନବମାନେଁକୁ ସଂହାର କରୁଛ; ଏହି ଅପରାଧରେ, ତୁମ ମାଆଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବ।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ସର୍ପମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ି, କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଆମର ସ୍ୱଭାବ ଏପରି କୁଟିଳ କରିଛନ୍ତି; ଆମକୁ ଭୟଙ୍କର ବିଷ, କ୍ରୂରତା ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ସବୁ ଆପଣଙ୍କ କୃପା, ଏବେ ଦୟାକରି ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମା ପଚାରିଲେ, “ଯଦି ମୁଁ ତୁମକୁ କୁଟିଳ ଭାବେ ସୃଜନ କରିଛି, ତେବେ କାହିଁକି ଭୟ ଛାଡ଼ି, ସଦା ମାନବମାନେଁକୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁନାହଁ?” ସର୍ପମାନେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବଦେବ, ମାନବ ଓ ଆମ ପାଇଁ ସୀମା ଓ ନିଜସ୍ୱ ନିବାସ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତୁ।” ସର୍ପମାନେଁର ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ମୁଁ ମାନବ ଓ ସର୍ପମାନେଁ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମ୍ମତି ସ୍ଥାପନ କରିବି; ସମସ୍ତେ ଏକମତ ହୋଇ, ମୋ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣ।” “ପାତାଳ, ଭିତଳ ଓ ତୃତୀୟ ହର୍ମ୍ୟ ନାମକ ମଧୁର ବାସସ୍ଥଳୀ ତୁମ ପାଇଁ ଦେଉଛି; ଏଠାରେ ଯାଅ। ଏଠାରେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କର, ସପ୍ତମ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁହ। ପରେ, ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ବନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ, କଶ୍ୟପ ସନ୍ତାନ ଭାବେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମହାନ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହେବ। ସେ ସମୟରେ, ଚିତ୍ରଭାନୁ ତୁମ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିବେ; ଏହାର ଦୋଷ ତୁମେ ନେବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ସର୍ପମାନେ କ୍ରୂର ଓ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନଙ୍କର ଶେଷ ନିଶ୍ଚିତ; ସମୟ ଆସିଲେ ଦସିବା ଓ ଭକ୍ଷିବା, ଏବଂ ମାନବ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାୟ ହେଲେ ତଥାପି, କରିପାରିବ। ଯେମାନେ ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ଗରୁଡ଼ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ବା ବନ୍ଧି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭୟରେ ରୁହିବ; ଅନ୍ୟଥା କିଛି ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ, ନହେଲେ ତୁମେ ନଶ୍ୱର ହେବ।” ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ସର୍ପ ଭୂମିର ଉପରି ଯାଇ, ରସାତଳ ରେ ଖେଳି ଖେଳି ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦୁଇଁ ପାଇଁ, ସେମାନେ ପାତାଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ନିବାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଘଟିଥିଲା, ତେଣୁ ଏହି ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ପାପ ନାଶକ। ଏହି ଦିନ ଯିଏ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି, ତିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ସର୍ପମାନେଁକୁ ଦୁଧ ଦେଇ ସ୍ନାନ କରାଏ, ସେମାନେ ସର୍ପଙ୍କର ମିତ୍ର ହୁଏ। ଏହିପରି ଶେଷ ହେଲା ସର୍ପମାନେଁ ସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୀଳା। ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରଜାପାଳ ପଚାରିଲେ, “କାର୍ତ୍ତିକେୟ କିପରି ଅହଂକାରରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ମହାମୁନି।” ମହାତପା କହିଲେ, “ଯିଏ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପୁରୁଷ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମହତ୍ତ୍ବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହିଁକୁ ଅହଂକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଶିବ ଭାବେ ମନେ କରାଯାଏ; ଅବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଉମା କିମ୍ବା ଶ୍ରୀ। ତାଙ୍କର ସଂଯୋଗରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଁ ହେଉଛନ୍ତି ସେନାନୀ ଗୁହା। ଏବେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି—ଶୁଣ, ହେ ରାଜା। ପ୍ରଥମେ ନାରାୟଣ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ମରୀଚିମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଁଠୁ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମାନବ, ପକ୍ଷୀ, ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ଏହିଁକୁ ସୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ। ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତାର ହେବା ପରେ, ସୁର ଓ ଅସୁରମାନେ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ, ଏକାପର ଏକା ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏଥିରେ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାୟକ ଥିଲେ—ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଵିଚିତ୍ତି, ଭୀମାକ୍ଷ, କ୍ରଉଞ୍ଚ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ଦେବତାମାନେଁକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ କରୁଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ନିଜ ହାନି ଦେଖି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ। ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ତୁମ ସେନା ନେତା ନ ଥିବାରୁ ଦୁର୍ବଳ। ଇନ୍ଦ୍ର ଏକା ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହିପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଏକ ସେନାପତି ଚୟନ କର।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, “ଆମକୁ ଏକ ସେନାପତି ଦିଅନ୍ତୁ।” ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି?” ତାପରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ପରେ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗରେ ନେଇ, କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଦେବମହେଶ୍ବର ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶରଣ ନେଉଛୁ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଉମାପତି, ବିଶ୍ୱନାଥ, ପବନନାଥ, ଶଂକର, ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।