वराहपुराणम्

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ।। २१.

भगाच्या डोळ्यासारखे तेजस्वी नेत्र असलेला, दक्षाच्या यज्ञात प्रमुख भाग घेणारा, हे देवाधिदेव, निळ्या गळ्याच्या प्रभो, सर्व सद्गुणांनी युक्त असलेल्या, आम्हा सर्वांचे रक्षण कर.

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्त्ते कपालधारिंस्त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ।। २१.

शुभ्र चंदनाने अंग सुशोभित केलेल्या, कपाळ धारण करणाऱ्या, त्रिपुरांचा संहार करणाऱ्या देवा, सर्व भयांपासून आम्हा वाचव, उमा-पती, कमळाच्या दांडावर जन्म घेतलेल्या.

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ।। २१.

हे देवांचा स्वामी, तुझ्या देहात आम्ही सृष्टीची सुरुवात, वेद आणि त्यांचे सर्व अंग, विद्या आणि पदांसह सर्व काही तुझ्यात विलीन झालेले पाहतो, देवाधिदेव.

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ।। २१.

भव, शर्व, महादेव, पिनाकधारी, रुद्र, हर, आम्ही सर्वजण तुला वंदन करतो, विश्वाचे स्वामी, आम्हा सर्वांचे रक्षण कर, परमेश्वरा.

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २१.

देवतांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, देवांचा देव, महेश्वर प्रसन्न झाला आणि सर्व देवांना असे बोलला.

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ।। २१.

रुद्र म्हणाला: भगाचे डोळे पुन्हा मिळोत, पूष्णाचे दातही पूर्ववत होवोत, दक्षाचा यज्ञ पुन्हा पूर्णत्वास जावो, अदितीच्या पुत्रांना त्यांचे स्थान मिळो, आणि हे देवांनो, मी तुमच्यातील पशुभाव दूर करीन.

मद्दर्शनेन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ।। २१.

माझे दर्शन झाल्याने देवांमध्ये जो पशुभाव निर्माण झाला होता, तो मी आता काढून टाकला आहे; तुम्ही त्यातून लगेच मुक्त व्हाल.

अहं च सर्वविद्यानां पतिराद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ।। २१.

मी सर्व विद्यांचा सनातन, आद्य स्वामी आहे; आणि मीच पशूंमध्ये स्वामित्वाने स्थित आहे.

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ।। २१.

म्हणूनच जगात माझे नाव 'पशुपती' असे राहील; जे मला पूजतील, त्यांना 'पाशुपत' दीक्षा मिळेल.

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ।। २१.

रुद्राने असे म्हटल्यावर, ब्रह्मा, जगाचा पितामह, प्रेमाने आणि हसत, रुद्राला असे बोलला.

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेस्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ।। २१.

हे देव, नक्कीच 'पशुपती' म्हणून तुझे नाव जगभर प्रसिद्ध होईल; आणि हा देवही तुझ्याच नावाने ओळखला जाईल; सर्व देव आणि इतरही तुला पूजतील.

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ।। २१.

असे म्हणून, बुद्धिमान ब्रह्मा मग दक्षाला म्हणाला: पूर्वी ज्याची तयारी केलीस, ती गौरी रुद्राला दे.

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ।। २१.

मग दक्षाने, ब्रह्माच्या उपस्थितीत, ती सुंदर गौरी रुद्राला दिली.

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ।। २१.

रुद्राने ती सुंदर कन्या योग्य विधीने, दक्षाचा मान राखत, मोठ्या आदराने स्वीकारली.

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ।। २१.

दक्षकन्या स्वीकारल्यानंतर, पितामहाने देवांच्या उपस्थितीत रुद्राला कैलास पर्वत निवास म्हणून दिला.

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाश्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ।। २१.

रुद्र आपल्या गणांसह कैलास पर्वतावर गेला; देवही आनंदाने आपापल्या स्थानी गेले; ब्रह्मा आणि दक्ष प्रजापतींच्या नगरीत गेले.

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ।। २२.

महातपा म्हणाली: परमेश्वर रुद्र कैलासावर निवास करत असताना, गौरीला तिच्या वडिलांचा देवावरचा राग आठवला आणि ती संतापली.

चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ।। २२.

तीने डोक्यात विचार केला की, दक्षाने पूर्वी माझा अपमान केला होता, कारण त्याने यज्ञ नष्ट केला. म्हणून मी आता दुसरं शरीर धारण करीन.

आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ।। २२.

त्यासाठी मी तप करून त्याच्या घरी जन्म घेईन, पण ज्याच्या घराण्याचं सर्व काही नष्ट झालं आहे, अशा माझ्या वडिलांकडे, दक्षाकडे, मी कशी जाऊ?

भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् ।। २२.

अशा विचारात सुंदर भवपत्नी, ती कन्या, हिमालय या मोठ्या डोंगरावर तप करण्यासाठी गेली.

तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुताऽभवत् ।। २२.

तेथे खूप काळ कठोर तप करत करत तिने आपलं शरीर क्षीण केलं, आणि स्वतःच्या शरीराच्या अग्नीत जळून, ती मग त्या डोंगराची कन्या झाली.

उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ।। २२.

ती उमादेवी, कृष्णा या मोठ्या नावांनी प्रसिद्ध झाली, आणि हिमालयाच्या घरी तिने सुंदर व शुभ रूप मिळवलं.

पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ।। २२.

तिने पुन्हा कठोर तप सुरू केलं, त्रिनेत्रधारी देवाचं स्मरण करत, 'तोच माझा पती आहे' असं म्हणत ती आपल्या तपात स्थिर राहिली.

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ।। २२.

हिमालय या मोठ्या डोंगरावर ती कठोर तप करत असताना, खूप काळानंतर तिच्या तपामुळे देव प्रसन्न झाला.

आजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ।। २२.

मग महेश्वर वृद्ध ब्राह्मणाचा रूप घेऊन तिच्या आश्रमात आला, त्याचं शरीर वयामुळे थकलं होतं आणि तो प्रत्येक पावलावर डगमगत होता.

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ।। २२.

मोठ्या कष्टाने त्या कन्येजवळ आला आणि म्हणाला, 'सौम्ये, मला भूक लागली आहे, ब्राह्मणाला योग्य असं काही खायला दे.'

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ।। २२.

तेव्हा शुभ्र आणि शुभ उमादेवी, डोंगराची कन्या, म्हणाली, 'ब्राह्मणदेवा, मी तुला फळं वगैरे देईन. आधी पटकन स्नान कर आणि मग हवं ते खा.'

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरत् ।। २२.

तिच्या बोलण्यावर तो ब्राह्मण तिच्या जवळच्या मोठ्या गंगेच्या काठी गेला, स्नान करण्यासाठी पाण्यात उतरला.

स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुना ।। २२.

त्या ब्राह्मणरूपातील रुद्र स्नान करत असताना, तो एक भयंकर, मायावी, भीतीदायक मकर झाला आणि स्वतःच्या सामर्थ्याने त्या ब्राह्मणाला पकडले.