वराहपुराणम्

अयं च यज्ञो विध्वस्तः संपूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः संतत्याऽयं भविष्यति ।। २१.

'हा यज्ञ जरी विघटित झाला असला, तरी तो पूर्णत्वास जाईल; दक्ष आणि त्याच्या वंशामुळे जगात कीर्ती मिळेल.'

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ।। २१.

अशी वाणी हरि आणि हर यांना सांगून, ब्रह्मदेवांनी सर्वांना उद्देशून म्हटले, 'रुद्राचा भाग त्याला द्या.'

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ।। २१.

'रुद्राचा भाग हा श्रेष्ठ भाग आहे — असे वैदिक श्रुती सांगते. हे देवांनो, आमच्या परमेश्वर रुद्राची स्तुती करा.'

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ।। २१.

'ज्याने भगाचे डोळे आणि पूष्णाचे दात नष्ट केले, त्या देवाची लवकर स्तुती करा, या नावांनी गीते गा, म्हणजे तो प्रसन्न होऊन तुम्हाला वर देईल.'

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शंभोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयंभुवे ।। २१.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर, देवांनी अत्यंत भक्तीने, स्वयंभूला वंदन करून, महात्मा शंभूची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्त्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ।। २१.

देव म्हणाले: 'तीव्र नेत्र असणाऱ्या, त्र्यंबक, हजार नेत्र असणाऱ्या, आणि त्रिशूळधारी, तुला नमस्कार.'

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोटिभानुसमप्रभः ।। २१.

'खट्वांग हातात असणाऱ्या, दंडधारी, हे देवा, तुझी प्रभा अग्निच्या ज्वाळांपेक्षा आणि कोट्यवधी सूर्यांपेक्षा तेजस्वी आहे, तुला नमस्कार.'

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ।। २१.

'अज्ञान आणि भ्रमामुळे, हे देवा, आम्ही चुकीचे वागलो; हे प्रभो, हे ईशा, आम्ही केलेले हे अपराध क्षमा कर.'

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहराय शंभो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ।। २१.

'त्रिनेत्री, दुःख दूर करणाऱ्या शंभो, त्रिशूळधारी, विकराळ मुख आणि रूप असणाऱ्या, सर्व देवांचे स्वामी, निर्मळ स्वभाव असणाऱ्या, प्रसन्न हो, रुद्र, अचल आणि सर्वव्यापी.'

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ।। २१.

भीषण दात असलेला, भयंकर रूपाचा पूष्णा, तुझ्या गळ्यात प्रलंब नावाचा मोठा सर्प आहे, तुझे शरीर विशाल आहे, अच्युत, निळ्या गळ्याच्या प्रभो, सर्व विश्वाचे स्वामी, विश्वरूपा, कृपा कर.

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ।। २१.

भगाच्या डोळ्यासारखे तेजस्वी नेत्र असलेला, दक्षाच्या यज्ञात प्रमुख भाग घेणारा, हे देवाधिदेव, निळ्या गळ्याच्या प्रभो, सर्व सद्गुणांनी युक्त असलेल्या, आम्हा सर्वांचे रक्षण कर.

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्त्ते कपालधारिंस्त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ।। २१.

शुभ्र चंदनाने अंग सुशोभित केलेल्या, कपाळ धारण करणाऱ्या, त्रिपुरांचा संहार करणाऱ्या देवा, सर्व भयांपासून आम्हा वाचव, उमा-पती, कमळाच्या दांडावर जन्म घेतलेल्या.

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ।। २१.

हे देवांचा स्वामी, तुझ्या देहात आम्ही सृष्टीची सुरुवात, वेद आणि त्यांचे सर्व अंग, विद्या आणि पदांसह सर्व काही तुझ्यात विलीन झालेले पाहतो, देवाधिदेव.

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ।। २१.

भव, शर्व, महादेव, पिनाकधारी, रुद्र, हर, आम्ही सर्वजण तुला वंदन करतो, विश्वाचे स्वामी, आम्हा सर्वांचे रक्षण कर, परमेश्वरा.

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २१.

देवतांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, देवांचा देव, महेश्वर प्रसन्न झाला आणि सर्व देवांना असे बोलला.

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ।। २१.

रुद्र म्हणाला: भगाचे डोळे पुन्हा मिळोत, पूष्णाचे दातही पूर्ववत होवोत, दक्षाचा यज्ञ पुन्हा पूर्णत्वास जावो, अदितीच्या पुत्रांना त्यांचे स्थान मिळो, आणि हे देवांनो, मी तुमच्यातील पशुभाव दूर करीन.

मद्दर्शनेन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ।। २१.

माझे दर्शन झाल्याने देवांमध्ये जो पशुभाव निर्माण झाला होता, तो मी आता काढून टाकला आहे; तुम्ही त्यातून लगेच मुक्त व्हाल.

अहं च सर्वविद्यानां पतिराद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ।। २१.

मी सर्व विद्यांचा सनातन, आद्य स्वामी आहे; आणि मीच पशूंमध्ये स्वामित्वाने स्थित आहे.

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ।। २१.

म्हणूनच जगात माझे नाव 'पशुपती' असे राहील; जे मला पूजतील, त्यांना 'पाशुपत' दीक्षा मिळेल.

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ।। २१.

रुद्राने असे म्हटल्यावर, ब्रह्मा, जगाचा पितामह, प्रेमाने आणि हसत, रुद्राला असे बोलला.

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेस्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ।। २१.

हे देव, नक्कीच 'पशुपती' म्हणून तुझे नाव जगभर प्रसिद्ध होईल; आणि हा देवही तुझ्याच नावाने ओळखला जाईल; सर्व देव आणि इतरही तुला पूजतील.

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ।। २१.

असे म्हणून, बुद्धिमान ब्रह्मा मग दक्षाला म्हणाला: पूर्वी ज्याची तयारी केलीस, ती गौरी रुद्राला दे.

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ।। २१.

मग दक्षाने, ब्रह्माच्या उपस्थितीत, ती सुंदर गौरी रुद्राला दिली.

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ।। २१.

रुद्राने ती सुंदर कन्या योग्य विधीने, दक्षाचा मान राखत, मोठ्या आदराने स्वीकारली.

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ।। २१.

दक्षकन्या स्वीकारल्यानंतर, पितामहाने देवांच्या उपस्थितीत रुद्राला कैलास पर्वत निवास म्हणून दिला.

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाश्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ।। २१.

रुद्र आपल्या गणांसह कैलास पर्वतावर गेला; देवही आनंदाने आपापल्या स्थानी गेले; ब्रह्मा आणि दक्ष प्रजापतींच्या नगरीत गेले.

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ।। २२.

महातपा म्हणाली: परमेश्वर रुद्र कैलासावर निवास करत असताना, गौरीला तिच्या वडिलांचा देवावरचा राग आठवला आणि ती संतापली.

चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ।। २२.

तीने डोक्यात विचार केला की, दक्षाने पूर्वी माझा अपमान केला होता, कारण त्याने यज्ञ नष्ट केला. म्हणून मी आता दुसरं शरीर धारण करीन.

आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ।। २२.

त्यासाठी मी तप करून त्याच्या घरी जन्म घेईन, पण ज्याच्या घराण्याचं सर्व काही नष्ट झालं आहे, अशा माझ्या वडिलांकडे, दक्षाकडे, मी कशी जाऊ?