वराहपुराणम्

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ।। २१.

'परमेश्वराचे गुण असूनही, पूर्वी भीतीपोटी, कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा स्वतः पृथ्वीवर व्यर्थ नमस्कार करत असे.'

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः ।। २१.

अशी वाणी बोलून, पिवळ्या वस्त्रात, शंख, चक्र आणि गदा हातात घेऊन, जनांचे पालन करणारे हरि त्या वेळी गरुडावर चढले.

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ।। २१.

मग हरि आणि हर यांच्यात अंगावर काटा आणणारे युद्ध सुरू झाले. रुद्राने मोठ्या ताकदीने पाशुपत अस्त्राने हरिला घाव घातला, आणि संतप्त हरिने नारायण अस्त्राने रुद्रावर प्रहार केला.

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ।। २१.

रागाने सोडलेली नारायण आणि पाशुपत ही दोन्ही अस्त्रे आकाशात भिडली; दोघेही एकमेकाचा नाश करण्याच्या उद्देशाने प्रचंड झुंजले, आणि त्यांचे हे दिव्य युद्ध हजार वर्षे चालले.

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यडुमरुकं शुभम् ।। २१.

तेथे एकाच्या डोक्यावर मुकुटासह जटांचा गुच्छ होता; एकाने शंख फुंकला, तर दुसऱ्याने सुंदर डमरू वाजवला.

एकं खङ्गकरं तत्र तथाऽन्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ।। २१.

एकाच्या हातात तलवार होती, दुसऱ्याच्या हातात दंड; एकाचे अंग कौस्तुभ मण्याने झळकत होते, तर दुसरा भस्माने माखलेला होता.

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ।। २१.

एक गदा फिरवत होता, दुसरा दंड; एकाच्या गळ्यात रत्ने झळकत होती, दुसऱ्याच्या गळ्यात हाडे; एक पिवळे वस्त्र घातलेला, दुसऱ्याने सर्प कमरबंध घातला होता.

एवं तौ स्पर्द्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ।। २१.

अशा प्रकारे, रौद्र आणि नारायण रूपी, एकमेकांशी स्पर्धा करणारे हे दोघे, एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ, ब्रह्मदेवांनी पाहिले.

उवाच शाम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ।। २१.

त्यांनी सांगितले, 'हे सुशीलांनो, आपापल्या स्वभावानुसार अस्त्रे मागे घ्या.' ब्रह्मदेवांनी असे म्हटल्यावर, दोघेही शांत झाले.

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ।। २१.

मग ब्रह्मदेवांनी विष्णु आणि हर यांना म्हटले, 'तुम्ही दोघे, हरि आणि हर, या जगात देव म्हणून प्रसिद्ध व्हाल.'

अयं च यज्ञो विध्वस्तः संपूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः संतत्याऽयं भविष्यति ।। २१.

'हा यज्ञ जरी विघटित झाला असला, तरी तो पूर्णत्वास जाईल; दक्ष आणि त्याच्या वंशामुळे जगात कीर्ती मिळेल.'

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ।। २१.

अशी वाणी हरि आणि हर यांना सांगून, ब्रह्मदेवांनी सर्वांना उद्देशून म्हटले, 'रुद्राचा भाग त्याला द्या.'

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ।। २१.

'रुद्राचा भाग हा श्रेष्ठ भाग आहे — असे वैदिक श्रुती सांगते. हे देवांनो, आमच्या परमेश्वर रुद्राची स्तुती करा.'

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ।। २१.

'ज्याने भगाचे डोळे आणि पूष्णाचे दात नष्ट केले, त्या देवाची लवकर स्तुती करा, या नावांनी गीते गा, म्हणजे तो प्रसन्न होऊन तुम्हाला वर देईल.'

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शंभोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयंभुवे ।। २१.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर, देवांनी अत्यंत भक्तीने, स्वयंभूला वंदन करून, महात्मा शंभूची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्त्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ।। २१.

देव म्हणाले: 'तीव्र नेत्र असणाऱ्या, त्र्यंबक, हजार नेत्र असणाऱ्या, आणि त्रिशूळधारी, तुला नमस्कार.'

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोटिभानुसमप्रभः ।। २१.

'खट्वांग हातात असणाऱ्या, दंडधारी, हे देवा, तुझी प्रभा अग्निच्या ज्वाळांपेक्षा आणि कोट्यवधी सूर्यांपेक्षा तेजस्वी आहे, तुला नमस्कार.'

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ।। २१.

'अज्ञान आणि भ्रमामुळे, हे देवा, आम्ही चुकीचे वागलो; हे प्रभो, हे ईशा, आम्ही केलेले हे अपराध क्षमा कर.'

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहराय शंभो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ।। २१.

'त्रिनेत्री, दुःख दूर करणाऱ्या शंभो, त्रिशूळधारी, विकराळ मुख आणि रूप असणाऱ्या, सर्व देवांचे स्वामी, निर्मळ स्वभाव असणाऱ्या, प्रसन्न हो, रुद्र, अचल आणि सर्वव्यापी.'

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ।। २१.

भीषण दात असलेला, भयंकर रूपाचा पूष्णा, तुझ्या गळ्यात प्रलंब नावाचा मोठा सर्प आहे, तुझे शरीर विशाल आहे, अच्युत, निळ्या गळ्याच्या प्रभो, सर्व विश्वाचे स्वामी, विश्वरूपा, कृपा कर.

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ।। २१.

भगाच्या डोळ्यासारखे तेजस्वी नेत्र असलेला, दक्षाच्या यज्ञात प्रमुख भाग घेणारा, हे देवाधिदेव, निळ्या गळ्याच्या प्रभो, सर्व सद्गुणांनी युक्त असलेल्या, आम्हा सर्वांचे रक्षण कर.

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्त्ते कपालधारिंस्त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ।। २१.

शुभ्र चंदनाने अंग सुशोभित केलेल्या, कपाळ धारण करणाऱ्या, त्रिपुरांचा संहार करणाऱ्या देवा, सर्व भयांपासून आम्हा वाचव, उमा-पती, कमळाच्या दांडावर जन्म घेतलेल्या.

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ।। २१.

हे देवांचा स्वामी, तुझ्या देहात आम्ही सृष्टीची सुरुवात, वेद आणि त्यांचे सर्व अंग, विद्या आणि पदांसह सर्व काही तुझ्यात विलीन झालेले पाहतो, देवाधिदेव.

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ।। २१.

भव, शर्व, महादेव, पिनाकधारी, रुद्र, हर, आम्ही सर्वजण तुला वंदन करतो, विश्वाचे स्वामी, आम्हा सर्वांचे रक्षण कर, परमेश्वरा.

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २१.

देवतांनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, देवांचा देव, महेश्वर प्रसन्न झाला आणि सर्व देवांना असे बोलला.

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ।। २१.

रुद्र म्हणाला: भगाचे डोळे पुन्हा मिळोत, पूष्णाचे दातही पूर्ववत होवोत, दक्षाचा यज्ञ पुन्हा पूर्णत्वास जावो, अदितीच्या पुत्रांना त्यांचे स्थान मिळो, आणि हे देवांनो, मी तुमच्यातील पशुभाव दूर करीन.

मद्दर्शनेन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ।। २१.

माझे दर्शन झाल्याने देवांमध्ये जो पशुभाव निर्माण झाला होता, तो मी आता काढून टाकला आहे; तुम्ही त्यातून लगेच मुक्त व्हाल.

अहं च सर्वविद्यानां पतिराद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ।। २१.

मी सर्व विद्यांचा सनातन, आद्य स्वामी आहे; आणि मीच पशूंमध्ये स्वामित्वाने स्थित आहे.

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ।। २१.

म्हणूनच जगात माझे नाव 'पशुपती' असे राहील; जे मला पूजतील, त्यांना 'पाशुपत' दीक्षा मिळेल.