वराहपुराणम्

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ।। २१.

दक्ष म्हणाला, 'लवकर शस्त्र उचला, येथे युद्ध करा.' असे देवांनी ऐकून, विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन, रुद्राच्या अनुयायांसह मोठे युद्ध सुरू केले.

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ।। २१.

त्या ठिकाणी वेताळ, भूत, कुश्मांड, ग्रह, पिशाचिनी, हे सर्व विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन लोकपालांशी लढले.

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरानसींश्च सपरश्वधान् ।। २१.

देवतांनी रौद्र भुते यमाच्या लोकात हाकलून देत, भयंकर बाण, तलवारी आणि कुऱ्हाडी फेकल्या.

भूतान्यपि मृधे धोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान् मृधे रोषाद् रुद्रस्य पुरतो बलात् ।। २१.

भुतेही त्या युद्धात रागाने, जळती लाकडे, हाडे आणि बाण घेऊन, रुद्रासमोर देवांवर तुटून पडली.

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकेषुणा मृधे ।। २१.

त्या अत्यंत भयंकर आणि भीषण युद्धात, रुद्राने एका बाणाने भगाचे डोळे भेदले.

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वाऽस्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोधयत् ।। २१.

रुद्राच्या बाणांच्या वर्षावाने भगाचे डोळे नष्ट झाले ते पाहून, तेजस्वी पूषा रागाने रुद्राशी लढू लागला.

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्षं परवीरहा ।। २१.

महायुद्धात पूषा बाणांचा मारा करत असताना, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या रुद्राने त्याचे दात उपटले.

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ।। २१.

रुद्राने पूषाचे दात तोडल्याचे पाहून, वसु सर्व दिशांना पळाले आणि एकादश रुद्रही लवकर निघून गेले.

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ।। २१.

त्यांना अचानक हरलेले आणि सर्व दिशांना पळताना पाहून, तेजस्वी विष्णू, जो आदित्यांचा धाकटा भाऊ आहे, त्याने आपल्या सैन्याला असे सांगितले.

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिं कथं न स्मर्यते द्रुतम् ।। २१.

'तुमचे पुरुषार्थ कुठे गेले? अभिमान आणि महत्त्व सोडून दिले का? तुमचा निर्धार, वंश आणि कीर्ती तुम्हाला लवकर आठवत नाही का?'

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ।। २१.

'परमेश्वराचे गुण असूनही, पूर्वी भीतीपोटी, कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा स्वतः पृथ्वीवर व्यर्थ नमस्कार करत असे.'

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः ।। २१.

अशी वाणी बोलून, पिवळ्या वस्त्रात, शंख, चक्र आणि गदा हातात घेऊन, जनांचे पालन करणारे हरि त्या वेळी गरुडावर चढले.

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ।। २१.

मग हरि आणि हर यांच्यात अंगावर काटा आणणारे युद्ध सुरू झाले. रुद्राने मोठ्या ताकदीने पाशुपत अस्त्राने हरिला घाव घातला, आणि संतप्त हरिने नारायण अस्त्राने रुद्रावर प्रहार केला.

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ।। २१.

रागाने सोडलेली नारायण आणि पाशुपत ही दोन्ही अस्त्रे आकाशात भिडली; दोघेही एकमेकाचा नाश करण्याच्या उद्देशाने प्रचंड झुंजले, आणि त्यांचे हे दिव्य युद्ध हजार वर्षे चालले.

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यडुमरुकं शुभम् ।। २१.

तेथे एकाच्या डोक्यावर मुकुटासह जटांचा गुच्छ होता; एकाने शंख फुंकला, तर दुसऱ्याने सुंदर डमरू वाजवला.

एकं खङ्गकरं तत्र तथाऽन्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ।। २१.

एकाच्या हातात तलवार होती, दुसऱ्याच्या हातात दंड; एकाचे अंग कौस्तुभ मण्याने झळकत होते, तर दुसरा भस्माने माखलेला होता.

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ।। २१.

एक गदा फिरवत होता, दुसरा दंड; एकाच्या गळ्यात रत्ने झळकत होती, दुसऱ्याच्या गळ्यात हाडे; एक पिवळे वस्त्र घातलेला, दुसऱ्याने सर्प कमरबंध घातला होता.

एवं तौ स्पर्द्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ।। २१.

अशा प्रकारे, रौद्र आणि नारायण रूपी, एकमेकांशी स्पर्धा करणारे हे दोघे, एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ, ब्रह्मदेवांनी पाहिले.

उवाच शाम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ।। २१.

त्यांनी सांगितले, 'हे सुशीलांनो, आपापल्या स्वभावानुसार अस्त्रे मागे घ्या.' ब्रह्मदेवांनी असे म्हटल्यावर, दोघेही शांत झाले.

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ।। २१.

मग ब्रह्मदेवांनी विष्णु आणि हर यांना म्हटले, 'तुम्ही दोघे, हरि आणि हर, या जगात देव म्हणून प्रसिद्ध व्हाल.'

अयं च यज्ञो विध्वस्तः संपूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः संतत्याऽयं भविष्यति ।। २१.

'हा यज्ञ जरी विघटित झाला असला, तरी तो पूर्णत्वास जाईल; दक्ष आणि त्याच्या वंशामुळे जगात कीर्ती मिळेल.'

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ।। २१.

अशी वाणी हरि आणि हर यांना सांगून, ब्रह्मदेवांनी सर्वांना उद्देशून म्हटले, 'रुद्राचा भाग त्याला द्या.'

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ।। २१.

'रुद्राचा भाग हा श्रेष्ठ भाग आहे — असे वैदिक श्रुती सांगते. हे देवांनो, आमच्या परमेश्वर रुद्राची स्तुती करा.'

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ।। २१.

'ज्याने भगाचे डोळे आणि पूष्णाचे दात नष्ट केले, त्या देवाची लवकर स्तुती करा, या नावांनी गीते गा, म्हणजे तो प्रसन्न होऊन तुम्हाला वर देईल.'

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शंभोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयंभुवे ।। २१.

अशी आज्ञा मिळाल्यावर, देवांनी अत्यंत भक्तीने, स्वयंभूला वंदन करून, महात्मा शंभूची स्तुती केली.

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्त्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ।। २१.

देव म्हणाले: 'तीव्र नेत्र असणाऱ्या, त्र्यंबक, हजार नेत्र असणाऱ्या, आणि त्रिशूळधारी, तुला नमस्कार.'

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोटिभानुसमप्रभः ।। २१.

'खट्वांग हातात असणाऱ्या, दंडधारी, हे देवा, तुझी प्रभा अग्निच्या ज्वाळांपेक्षा आणि कोट्यवधी सूर्यांपेक्षा तेजस्वी आहे, तुला नमस्कार.'

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ।। २१.

'अज्ञान आणि भ्रमामुळे, हे देवा, आम्ही चुकीचे वागलो; हे प्रभो, हे ईशा, आम्ही केलेले हे अपराध क्षमा कर.'

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहराय शंभो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ।। २१.

'त्रिनेत्री, दुःख दूर करणाऱ्या शंभो, त्रिशूळधारी, विकराळ मुख आणि रूप असणाऱ्या, सर्व देवांचे स्वामी, निर्मळ स्वभाव असणाऱ्या, प्रसन्न हो, रुद्र, अचल आणि सर्वव्यापी.'