वराहपुराणम्

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ।। २१.

कुश्मांड आणि यातुधान, सर्वजण प्रज्वलित मुख असलेले, तिथे कोट्यवधी संख्येने, विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन उभे राहिले.

ते दृष्ट्वा भूतसंघाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ।। २१.

ती सर्व भयानक अस्त्रधारी भूतांची टोळी पाहून, त्याने वेदविद्यांनी युक्त असा एक अत्यंत सुंदर रथ निर्माण केला.

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ।। २१.

त्या रथावर ऋग्वेद आणि इतर वेद, घोडे, त्रैतीय तत्त्व, त्रिवेणी, त्रिपूजा, त्रिसवन, धर्मयुक्त पासा आणि वाऱ्याचा गजर होते.

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ।। २१.

रात्रंदिवस ही त्याच्या दोन पताका आहेत, धर्म आणि अधर्म हे त्याचे दोन दंड आहेत. सर्व विद्या हे त्याचे रथ आहे, आणि ब्रह्मा स्वतः व इतर देव त्याचे सारथी आहेत.

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ।। २१.

गायत्री हे त्याचे धनुष्य आहे, ॐकार हा त्याचा दोर आहे, आणि सात स्वर हे त्या देवाधिदेवाचे बाण आहेत, हे सुशील एक.

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ।। २१.

अशी सर्व सामग्री गोळा करून, तेजस्वी देवाधिदेव रागाने दक्षाच्या यज्ञाकडे गेला.

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ।। २१.

तो देव आकाशातून अंगिरसांसह जात असताना, रुद्राच्या आगमनाने ऋत्विजांच्या सर्व मंत्रांचा संग्रह नष्ट झाला.

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ।। २१.

हे उलट घडलेले पाहून, सर्व ऋत्विज म्हणाले, 'देवतांनो, शस्त्र धरा, तुमच्यावर मोठे संकट आले आहे.'

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ।। २१.

'कोणीतरी बलवान असुर, ब्रह्म्याने निर्माण केलेला, या यज्ञात अत्यंत दुर्मिळ असा यज्ञभाग घेण्यासाठी येत आहे.'

एवमुक्तास्ततो देवा ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ।। २१.

असे ऐकून, देवांनी आपल्या आजोबांना विचारले, 'दक्ष महाराज, आम्ही येथे काय करावे? आपली इच्छा सांगा.'

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ।। २१.

दक्ष म्हणाला, 'लवकर शस्त्र उचला, येथे युद्ध करा.' असे देवांनी ऐकून, विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन, रुद्राच्या अनुयायांसह मोठे युद्ध सुरू केले.

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ।। २१.

त्या ठिकाणी वेताळ, भूत, कुश्मांड, ग्रह, पिशाचिनी, हे सर्व विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन लोकपालांशी लढले.

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरानसींश्च सपरश्वधान् ।। २१.

देवतांनी रौद्र भुते यमाच्या लोकात हाकलून देत, भयंकर बाण, तलवारी आणि कुऱ्हाडी फेकल्या.

भूतान्यपि मृधे धोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान् मृधे रोषाद् रुद्रस्य पुरतो बलात् ।। २१.

भुतेही त्या युद्धात रागाने, जळती लाकडे, हाडे आणि बाण घेऊन, रुद्रासमोर देवांवर तुटून पडली.

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकेषुणा मृधे ।। २१.

त्या अत्यंत भयंकर आणि भीषण युद्धात, रुद्राने एका बाणाने भगाचे डोळे भेदले.

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वाऽस्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोधयत् ।। २१.

रुद्राच्या बाणांच्या वर्षावाने भगाचे डोळे नष्ट झाले ते पाहून, तेजस्वी पूषा रागाने रुद्राशी लढू लागला.

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्षं परवीरहा ।। २१.

महायुद्धात पूषा बाणांचा मारा करत असताना, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या रुद्राने त्याचे दात उपटले.

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ।। २१.

रुद्राने पूषाचे दात तोडल्याचे पाहून, वसु सर्व दिशांना पळाले आणि एकादश रुद्रही लवकर निघून गेले.

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ।। २१.

त्यांना अचानक हरलेले आणि सर्व दिशांना पळताना पाहून, तेजस्वी विष्णू, जो आदित्यांचा धाकटा भाऊ आहे, त्याने आपल्या सैन्याला असे सांगितले.

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिं कथं न स्मर्यते द्रुतम् ।। २१.

'तुमचे पुरुषार्थ कुठे गेले? अभिमान आणि महत्त्व सोडून दिले का? तुमचा निर्धार, वंश आणि कीर्ती तुम्हाला लवकर आठवत नाही का?'

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ।। २१.

'परमेश्वराचे गुण असूनही, पूर्वी भीतीपोटी, कमळातून जन्मलेला ब्रह्मा स्वतः पृथ्वीवर व्यर्थ नमस्कार करत असे.'

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः ।। २१.

अशी वाणी बोलून, पिवळ्या वस्त्रात, शंख, चक्र आणि गदा हातात घेऊन, जनांचे पालन करणारे हरि त्या वेळी गरुडावर चढले.

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ।। २१.

मग हरि आणि हर यांच्यात अंगावर काटा आणणारे युद्ध सुरू झाले. रुद्राने मोठ्या ताकदीने पाशुपत अस्त्राने हरिला घाव घातला, आणि संतप्त हरिने नारायण अस्त्राने रुद्रावर प्रहार केला.

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ।। २१.

रागाने सोडलेली नारायण आणि पाशुपत ही दोन्ही अस्त्रे आकाशात भिडली; दोघेही एकमेकाचा नाश करण्याच्या उद्देशाने प्रचंड झुंजले, आणि त्यांचे हे दिव्य युद्ध हजार वर्षे चालले.

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यडुमरुकं शुभम् ।। २१.

तेथे एकाच्या डोक्यावर मुकुटासह जटांचा गुच्छ होता; एकाने शंख फुंकला, तर दुसऱ्याने सुंदर डमरू वाजवला.

एकं खङ्गकरं तत्र तथाऽन्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ।। २१.

एकाच्या हातात तलवार होती, दुसऱ्याच्या हातात दंड; एकाचे अंग कौस्तुभ मण्याने झळकत होते, तर दुसरा भस्माने माखलेला होता.

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ।। २१.

एक गदा फिरवत होता, दुसरा दंड; एकाच्या गळ्यात रत्ने झळकत होती, दुसऱ्याच्या गळ्यात हाडे; एक पिवळे वस्त्र घातलेला, दुसऱ्याने सर्प कमरबंध घातला होता.

एवं तौ स्पर्द्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ।। २१.

अशा प्रकारे, रौद्र आणि नारायण रूपी, एकमेकांशी स्पर्धा करणारे हे दोघे, एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ, ब्रह्मदेवांनी पाहिले.

उवाच शाम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ।। २१.

त्यांनी सांगितले, 'हे सुशीलांनो, आपापल्या स्वभावानुसार अस्त्रे मागे घ्या.' ब्रह्मदेवांनी असे म्हटल्यावर, दोघेही शांत झाले.