वराहपुराणम्

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्त्रार्कसंकाशो निश्चक्राम जलात् ततः ।। २१.

रुद्र, जो पूर्वी क्रोधातून उत्पन्न झाला आणि मोठ्या पाण्यात बुडाला होता, तो त्या वेळी हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी होऊन पाण्यातून बाहेर आला.

सर्वज्ञानमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ।। २१.

तो देव सर्व ज्ञानाचा मूळ, सर्व देवांचा स्वरूप आणि निर्मळ होता. आपल्या तपाच्या सामर्थ्याने तो सर्व जगाला प्रत्यक्ष दिसू लागला.

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ।। २१.

त्या वेळी, हे श्रेष्ठ पुरुषा, पाच प्रकारची सृष्टी निर्माण झाली—दिव्य प्राणी आणि पृथ्वीवर राहणाऱ्या चार जातींची.

रौद्रसर्गस्य संभूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं श्रृणु पार्थिवसत्तम ।। २१.

त्या क्षणीच रौद्र सृष्टीची उत्पत्ती झाली. आता, हे श्रेष्ठ राजन, रुद्र सृष्टीचे वर्णन ऐक.

दशवर्षसहस्त्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वों सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ।। २१.

दहा हजार वर्षे महान पाण्यात तप करून, जेव्हा रुद्र जागा झाला, तेव्हा त्याने सुंदर, वनांनी भरलेली, धान्यांनी समृद्ध आणि माणसे व जनावरे गजबजलेली पृथ्वी पाहिली.

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्त्तितम् ।। २१.

त्या वेळी त्याने दक्षाच्या घरात ऋत्विजांचे आवाज ऐकले, तसेच यज्ञ करणाऱ्यांच्या आश्रमात योगस्थितीने मोठ्याने उच्चारलेले मंत्र ऐकू आले.

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २१.

हे ऐकून, महान तेजस्वी, सर्वज्ञ परमेश्वर खूप रागावला आणि देवाने असे शब्द उच्चारले.

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ।। २१.

पूर्वी कवीने, सर्वव्यापी परमात्म्याने मला निर्माण केले आणि 'प्रजा निर्माण कर' असे सांगितले—हे वचन खरे होते.

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ।। २१.

आता, ही सृष्टी आणि तिचे वर्णन कोणी केले? असे म्हणून परमेश्वर मोठ्या रागाने गर्जना करू लागला.

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेताला उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ।। २१.

त्याच्या गर्जनेने त्याच्या कानातून ज्वाळा बाहेर पडल्या; त्यातून वेताळ, उग्र भूत, प्रेत आणि पिशाच्च निर्माण झाले.

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ।। २१.

कुश्मांड आणि यातुधान, सर्वजण प्रज्वलित मुख असलेले, तिथे कोट्यवधी संख्येने, विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन उभे राहिले.

ते दृष्ट्वा भूतसंघाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ।। २१.

ती सर्व भयानक अस्त्रधारी भूतांची टोळी पाहून, त्याने वेदविद्यांनी युक्त असा एक अत्यंत सुंदर रथ निर्माण केला.

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ।। २१.

त्या रथावर ऋग्वेद आणि इतर वेद, घोडे, त्रैतीय तत्त्व, त्रिवेणी, त्रिपूजा, त्रिसवन, धर्मयुक्त पासा आणि वाऱ्याचा गजर होते.

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ।। २१.

रात्रंदिवस ही त्याच्या दोन पताका आहेत, धर्म आणि अधर्म हे त्याचे दोन दंड आहेत. सर्व विद्या हे त्याचे रथ आहे, आणि ब्रह्मा स्वतः व इतर देव त्याचे सारथी आहेत.

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ।। २१.

गायत्री हे त्याचे धनुष्य आहे, ॐकार हा त्याचा दोर आहे, आणि सात स्वर हे त्या देवाधिदेवाचे बाण आहेत, हे सुशील एक.

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ।। २१.

अशी सर्व सामग्री गोळा करून, तेजस्वी देवाधिदेव रागाने दक्षाच्या यज्ञाकडे गेला.

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ।। २१.

तो देव आकाशातून अंगिरसांसह जात असताना, रुद्राच्या आगमनाने ऋत्विजांच्या सर्व मंत्रांचा संग्रह नष्ट झाला.

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ।। २१.

हे उलट घडलेले पाहून, सर्व ऋत्विज म्हणाले, 'देवतांनो, शस्त्र धरा, तुमच्यावर मोठे संकट आले आहे.'

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ।। २१.

'कोणीतरी बलवान असुर, ब्रह्म्याने निर्माण केलेला, या यज्ञात अत्यंत दुर्मिळ असा यज्ञभाग घेण्यासाठी येत आहे.'

एवमुक्तास्ततो देवा ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ।। २१.

असे ऐकून, देवांनी आपल्या आजोबांना विचारले, 'दक्ष महाराज, आम्ही येथे काय करावे? आपली इच्छा सांगा.'

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ।। २१.

दक्ष म्हणाला, 'लवकर शस्त्र उचला, येथे युद्ध करा.' असे देवांनी ऐकून, विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन, रुद्राच्या अनुयायांसह मोठे युद्ध सुरू केले.

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ।। २१.

त्या ठिकाणी वेताळ, भूत, कुश्मांड, ग्रह, पिशाचिनी, हे सर्व विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन लोकपालांशी लढले.

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरानसींश्च सपरश्वधान् ।। २१.

देवतांनी रौद्र भुते यमाच्या लोकात हाकलून देत, भयंकर बाण, तलवारी आणि कुऱ्हाडी फेकल्या.

भूतान्यपि मृधे धोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान् मृधे रोषाद् रुद्रस्य पुरतो बलात् ।। २१.

भुतेही त्या युद्धात रागाने, जळती लाकडे, हाडे आणि बाण घेऊन, रुद्रासमोर देवांवर तुटून पडली.

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकेषुणा मृधे ।। २१.

त्या अत्यंत भयंकर आणि भीषण युद्धात, रुद्राने एका बाणाने भगाचे डोळे भेदले.

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वाऽस्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोधयत् ।। २१.

रुद्राच्या बाणांच्या वर्षावाने भगाचे डोळे नष्ट झाले ते पाहून, तेजस्वी पूषा रागाने रुद्राशी लढू लागला.

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्षं परवीरहा ।। २१.

महायुद्धात पूषा बाणांचा मारा करत असताना, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या रुद्राने त्याचे दात उपटले.

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ।। २१.

रुद्राने पूषाचे दात तोडल्याचे पाहून, वसु सर्व दिशांना पळाले आणि एकादश रुद्रही लवकर निघून गेले.

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ।। २१.

त्यांना अचानक हरलेले आणि सर्व दिशांना पळताना पाहून, तेजस्वी विष्णू, जो आदित्यांचा धाकटा भाऊ आहे, त्याने आपल्या सैन्याला असे सांगितले.