वराहपुराणम्

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ।। २१.

त्यातून दक्षाचे सर्व पुत्र, देव, इंद्रासह, आठ वसु, रुद्र, आदित्य आणि मरुत हे सर्व जन्मले.

साऽपि दक्षाय सुश्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ।। २१.

ती सुंदर नितंबांची गौरी ब्रह्म्याने दक्षाला कन्या म्हणून दिली. तीच पूर्वी रुद्रांची पत्नी होती.

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञमथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ।। २१.

ती देवी दक्षायणी पुन्हा जन्मली. मग दक्ष आपल्या नातवंडांची वाढ पाहून आनंदित झाला आणि प्रजापतीला प्रसन्न करण्यासाठी यज्ञ सुरू केला.

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ।। २१.

तेथे ब्रह्म्याचे सर्व पुत्र, मरीचि वगैरे, प्रत्येकाने आपापल्या मार्गाने यज्ञकर्म केले.

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूवाऽन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ।। २१.

ब्रह्मा स्वतः, मरीचि आणि इतरांनी आपापली स्थानं घेतली. अत्री यज्ञकर्मात गुंतले, आणि अग्नीध्र अत्रीचा अंगिरा झाला.

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस्तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ।। २१.

त्या यज्ञात पुलस्त्य यांनी होतार म्हणून काम केले, पुलह उद्गात्याचे कार्य करीत होते, तर क्रतू हे प्रास्तोतार होते. त्या यज्ञात महान तपस्वी क्रतू प्रास्तोतार म्हणून वावरले.

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ।। २१.

त्या श्रेष्ठ यज्ञात प्रचेता हे प्रतिहार होते, सुब्रह्मण्य म्हणजे वसिष्ठ, आणि सनक व इतर मंडळी सभासद होते. त्या ठिकाणी ब्रह्मा स्वतः यजमान होते आणि त्यांची पूजा केली जात होती.

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्याङ्गिरादयः । प्रत्यक्षपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ।। २१.

दक्षाचे नातू असलेले रुद्र, आदित्य, अङ्गिरस आणि इतर सर्व पूजनीय होते. हेच प्रत्यक्ष पितर आहेत आणि त्यांना प्रसन्न केल्याने सर्व जग सुखी होते.

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ।। २१.

त्या यज्ञात आपापला भाग मागणारे देव म्हणजे आदित्य, वसु, विश्वदेव, पितर, गंधर्व आणि इतर, तसेच मरुतगण होते.

जगृहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ।। २१.

ते सर्व देव आपापला यज्ञभाग घेत होते, जोपर्यंत हवि अर्पण केली जात होती. त्याच वेळी ब्रह्मा पुन्हा पाण्यातून वर आले.

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्त्रार्कसंकाशो निश्चक्राम जलात् ततः ।। २१.

रुद्र, जो पूर्वी क्रोधातून उत्पन्न झाला आणि मोठ्या पाण्यात बुडाला होता, तो त्या वेळी हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी होऊन पाण्यातून बाहेर आला.

सर्वज्ञानमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ।। २१.

तो देव सर्व ज्ञानाचा मूळ, सर्व देवांचा स्वरूप आणि निर्मळ होता. आपल्या तपाच्या सामर्थ्याने तो सर्व जगाला प्रत्यक्ष दिसू लागला.

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ।। २१.

त्या वेळी, हे श्रेष्ठ पुरुषा, पाच प्रकारची सृष्टी निर्माण झाली—दिव्य प्राणी आणि पृथ्वीवर राहणाऱ्या चार जातींची.

रौद्रसर्गस्य संभूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं श्रृणु पार्थिवसत्तम ।। २१.

त्या क्षणीच रौद्र सृष्टीची उत्पत्ती झाली. आता, हे श्रेष्ठ राजन, रुद्र सृष्टीचे वर्णन ऐक.

दशवर्षसहस्त्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वों सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ।। २१.

दहा हजार वर्षे महान पाण्यात तप करून, जेव्हा रुद्र जागा झाला, तेव्हा त्याने सुंदर, वनांनी भरलेली, धान्यांनी समृद्ध आणि माणसे व जनावरे गजबजलेली पृथ्वी पाहिली.

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्त्तितम् ।। २१.

त्या वेळी त्याने दक्षाच्या घरात ऋत्विजांचे आवाज ऐकले, तसेच यज्ञ करणाऱ्यांच्या आश्रमात योगस्थितीने मोठ्याने उच्चारलेले मंत्र ऐकू आले.

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २१.

हे ऐकून, महान तेजस्वी, सर्वज्ञ परमेश्वर खूप रागावला आणि देवाने असे शब्द उच्चारले.

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ।। २१.

पूर्वी कवीने, सर्वव्यापी परमात्म्याने मला निर्माण केले आणि 'प्रजा निर्माण कर' असे सांगितले—हे वचन खरे होते.

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ।। २१.

आता, ही सृष्टी आणि तिचे वर्णन कोणी केले? असे म्हणून परमेश्वर मोठ्या रागाने गर्जना करू लागला.

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेताला उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ।। २१.

त्याच्या गर्जनेने त्याच्या कानातून ज्वाळा बाहेर पडल्या; त्यातून वेताळ, उग्र भूत, प्रेत आणि पिशाच्च निर्माण झाले.

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ।। २१.

कुश्मांड आणि यातुधान, सर्वजण प्रज्वलित मुख असलेले, तिथे कोट्यवधी संख्येने, विविध शस्त्रांनी सज्ज होऊन उभे राहिले.

ते दृष्ट्वा भूतसंघाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ।। २१.

ती सर्व भयानक अस्त्रधारी भूतांची टोळी पाहून, त्याने वेदविद्यांनी युक्त असा एक अत्यंत सुंदर रथ निर्माण केला.

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ।। २१.

त्या रथावर ऋग्वेद आणि इतर वेद, घोडे, त्रैतीय तत्त्व, त्रिवेणी, त्रिपूजा, त्रिसवन, धर्मयुक्त पासा आणि वाऱ्याचा गजर होते.

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ।। २१.

रात्रंदिवस ही त्याच्या दोन पताका आहेत, धर्म आणि अधर्म हे त्याचे दोन दंड आहेत. सर्व विद्या हे त्याचे रथ आहे, आणि ब्रह्मा स्वतः व इतर देव त्याचे सारथी आहेत.

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ।। २१.

गायत्री हे त्याचे धनुष्य आहे, ॐकार हा त्याचा दोर आहे, आणि सात स्वर हे त्या देवाधिदेवाचे बाण आहेत, हे सुशील एक.

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ।। २१.

अशी सर्व सामग्री गोळा करून, तेजस्वी देवाधिदेव रागाने दक्षाच्या यज्ञाकडे गेला.

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ।। २१.

तो देव आकाशातून अंगिरसांसह जात असताना, रुद्राच्या आगमनाने ऋत्विजांच्या सर्व मंत्रांचा संग्रह नष्ट झाला.

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ।। २१.

हे उलट घडलेले पाहून, सर्व ऋत्विज म्हणाले, 'देवतांनो, शस्त्र धरा, तुमच्यावर मोठे संकट आले आहे.'

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ।। २१.

'कोणीतरी बलवान असुर, ब्रह्म्याने निर्माण केलेला, या यज्ञात अत्यंत दुर्मिळ असा यज्ञभाग घेण्यासाठी येत आहे.'