वराहपुराणम्

एतस्यां रूपकामस्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ।। २०.

त्या दिवशी जो कोणी सुंदर रूपाची इच्छा करतो, त्याने फुलांनी पूजा करावी. तो वर्षभर शुद्ध राहिल्यास नेहमीच सुंदर दिसेल आणि अश्विनांमध्ये सांगितलेले गुण त्यालाही मिळतील.

य इदं श्रृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ।। २०.

जो कोणी रोज अश्विनांच्या श्रेष्ठ जन्माची ही कथा ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि त्याला पुत्रप्राप्ती होते.

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ।। २१.

महातपा म्हणाले — पूर्वी प्रजापती देव विविध जीव निर्माण करायचे ठरवून विचार करू लागले, पण त्यांना काही मार्ग सापडला नाही.

तदाऽस्य कोपात् संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात् तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ।। २१.

तेव्हा त्यांच्या रागातून तेजस्वी रुद्र उत्पन्न झाले. त्यांच्या रडण्यामुळे त्यांना 'रुद्र' हे नाव मिळाले.

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसंभवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ।। २१.

त्यांच्यासाठी ब्रह्म्याने सुंदर रूपाची कन्या निर्माण केली. तिचे नाव गौरी होते. तीच देवी भारती, वडिलांनी त्यांना पत्नी म्हणून दिली.

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ।। २१.

रुद्रांना, ज्यांचे शरीर अद्वितीय होते, प्रजापती ब्रह्म्याने स्वतः ती गौरी दिली. ती सुंदर पत्नी मिळाल्याने रुद्र अत्यंत आनंदित झाले.

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ।। २१.

सृष्टीच्या वेळी ब्रह्म्याने रुद्रांना तपाने प्रेरित करून सांगितले, 'रुद्रा, जीव निर्माण कर.' पण रुद्र म्हणाले, 'मी समर्थ नाही,' आणि मोठ्या शक्तीने पाण्यात बुडाले.

तपोर्थित्वं तपोहीनः स्त्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ।। २१.

तपशक्ती नसल्याने जीव निर्माण करता येत नाही, हे लक्षात घेऊन रुद्र पाण्यात बुडून राहिले.

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ।। २१.

देवताधिपती रुद्र पाण्यात असताना, ब्रह्म्याने पुन्हा ती सुंदर गौरी त्यांच्या शरीरात अंतर्भूत केली.

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग् व्यवर्द्धिताः ।। २१.

मग भगवंताने पुन्हा सृष्टीची इच्छा धरून, दक्षापासून सुरू होणारे सात मानसपुत्र निर्माण केले. त्यांच्यामुळे सृष्टी वाढली.

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ।। २१.

त्यातून दक्षाचे सर्व पुत्र, देव, इंद्रासह, आठ वसु, रुद्र, आदित्य आणि मरुत हे सर्व जन्मले.

साऽपि दक्षाय सुश्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ।। २१.

ती सुंदर नितंबांची गौरी ब्रह्म्याने दक्षाला कन्या म्हणून दिली. तीच पूर्वी रुद्रांची पत्नी होती.

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञमथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ।। २१.

ती देवी दक्षायणी पुन्हा जन्मली. मग दक्ष आपल्या नातवंडांची वाढ पाहून आनंदित झाला आणि प्रजापतीला प्रसन्न करण्यासाठी यज्ञ सुरू केला.

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ।। २१.

तेथे ब्रह्म्याचे सर्व पुत्र, मरीचि वगैरे, प्रत्येकाने आपापल्या मार्गाने यज्ञकर्म केले.

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूवाऽन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ।। २१.

ब्रह्मा स्वतः, मरीचि आणि इतरांनी आपापली स्थानं घेतली. अत्री यज्ञकर्मात गुंतले, आणि अग्नीध्र अत्रीचा अंगिरा झाला.

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस्तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ।। २१.

त्या यज्ञात पुलस्त्य यांनी होतार म्हणून काम केले, पुलह उद्गात्याचे कार्य करीत होते, तर क्रतू हे प्रास्तोतार होते. त्या यज्ञात महान तपस्वी क्रतू प्रास्तोतार म्हणून वावरले.

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ।। २१.

त्या श्रेष्ठ यज्ञात प्रचेता हे प्रतिहार होते, सुब्रह्मण्य म्हणजे वसिष्ठ, आणि सनक व इतर मंडळी सभासद होते. त्या ठिकाणी ब्रह्मा स्वतः यजमान होते आणि त्यांची पूजा केली जात होती.

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्याङ्गिरादयः । प्रत्यक्षपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ।। २१.

दक्षाचे नातू असलेले रुद्र, आदित्य, अङ्गिरस आणि इतर सर्व पूजनीय होते. हेच प्रत्यक्ष पितर आहेत आणि त्यांना प्रसन्न केल्याने सर्व जग सुखी होते.

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ।। २१.

त्या यज्ञात आपापला भाग मागणारे देव म्हणजे आदित्य, वसु, विश्वदेव, पितर, गंधर्व आणि इतर, तसेच मरुतगण होते.

जगृहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ।। २१.

ते सर्व देव आपापला यज्ञभाग घेत होते, जोपर्यंत हवि अर्पण केली जात होती. त्याच वेळी ब्रह्मा पुन्हा पाण्यातून वर आले.

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्त्रार्कसंकाशो निश्चक्राम जलात् ततः ।। २१.

रुद्र, जो पूर्वी क्रोधातून उत्पन्न झाला आणि मोठ्या पाण्यात बुडाला होता, तो त्या वेळी हजार सूर्यांसारखा तेजस्वी होऊन पाण्यातून बाहेर आला.

सर्वज्ञानमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ।। २१.

तो देव सर्व ज्ञानाचा मूळ, सर्व देवांचा स्वरूप आणि निर्मळ होता. आपल्या तपाच्या सामर्थ्याने तो सर्व जगाला प्रत्यक्ष दिसू लागला.

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ।। २१.

त्या वेळी, हे श्रेष्ठ पुरुषा, पाच प्रकारची सृष्टी निर्माण झाली—दिव्य प्राणी आणि पृथ्वीवर राहणाऱ्या चार जातींची.

रौद्रसर्गस्य संभूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं श्रृणु पार्थिवसत्तम ।। २१.

त्या क्षणीच रौद्र सृष्टीची उत्पत्ती झाली. आता, हे श्रेष्ठ राजन, रुद्र सृष्टीचे वर्णन ऐक.

दशवर्षसहस्त्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वों सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ।। २१.

दहा हजार वर्षे महान पाण्यात तप करून, जेव्हा रुद्र जागा झाला, तेव्हा त्याने सुंदर, वनांनी भरलेली, धान्यांनी समृद्ध आणि माणसे व जनावरे गजबजलेली पृथ्वी पाहिली.

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्त्तितम् ।। २१.

त्या वेळी त्याने दक्षाच्या घरात ऋत्विजांचे आवाज ऐकले, तसेच यज्ञ करणाऱ्यांच्या आश्रमात योगस्थितीने मोठ्याने उच्चारलेले मंत्र ऐकू आले.

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ।। २१.

हे ऐकून, महान तेजस्वी, सर्वज्ञ परमेश्वर खूप रागावला आणि देवाने असे शब्द उच्चारले.

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ।। २१.

पूर्वी कवीने, सर्वव्यापी परमात्म्याने मला निर्माण केले आणि 'प्रजा निर्माण कर' असे सांगितले—हे वचन खरे होते.

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ।। २१.

आता, ही सृष्टी आणि तिचे वर्णन कोणी केले? असे म्हणून परमेश्वर मोठ्या रागाने गर्जना करू लागला.