वराहपुराणम्

मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ।। २०.

मार्तंड म्हणाला, 'मुलांनो, प्रजापती देवाची भक्तीने उपासना करा; नारायण नक्कीच तुम्हाला हवे ते वरदान देईल.'

एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस्तीव्रतपसौ तपः परमदुश्चरम् । ब्रह्मपारमयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ।। २०.

महात्मा मार्तंडाने सांगितल्याप्रमाणे, अश्विनीकुमारांनी कठोर तप केले, अत्यंत कठीण तपश्चर्या केली, आणि ब्रह्मस्वरूप स्तोत्र एकाग्रतेने म्हणू लागले.

तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ।। २०.

खूप काळानंतर, नारायणस्वरूप ब्रह्मा त्यांच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्यांना हवे ते वरदान दिले.

प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ।। २०.

प्रजापाल म्हणाला, 'हे महर्षे, अश्विनीकुमारांनी गायिलेलं, अव्यक्तजन्मा ब्रह्माचा स्तोत्र मला तुमच्या कृपेने ऐकायचं आहे.'

महातपा उवाच । श्रृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ।। २०.

महातपस्वी म्हणाला, 'राजा, ऐक, अश्विनीकुमारांनी ब्रह्मासाठी कसे स्तोत्र तयार केले आणि त्या स्तोत्रामुळे त्यांना काय फळ मिळाले.'

वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ।। २०.

'तुम्ही लवकरच असा वर मागा, जो देवांनाही फार कठीण मिळतो; ज्यामुळे माझ्या वरदानाने तुम्ही त्रैलोक्यात सुखाने वावरू शकाल.'

अश्विनावूचतुः । आवयोर्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ।। २०.

अश्विनींनी म्हणाले — प्रभो प्रजापती, आम्हालाही यज्ञात भाग मिळू दे. देवांमध्ये सोमपान करण्याचा हक्क आणि कायमचा त्यांच्यासारखा दर्जा आम्हाला मिळू दे.

ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ।। २०.

ब्रह्मा म्हणाले — तुम्हाला अद्वितीय रूप, अनुपम सौंदर्य, सर्व वस्तूंवर उपचार करण्याची शक्ती, आणि सर्व लोकांत सोमपानाचा अधिकार मिळेल. हे सर्व नक्कीच घडेल.

एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ।। २०.

हे सर्व ब्रह्म्याने पूर्वी अश्विनांना दिले होते. म्हणूनच तिथींमध्ये त्यांची तिथी सर्वांत श्रेष्ठ मानली जाते.

एतस्यां रूपकामस्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ।। २०.

त्या दिवशी जो कोणी सुंदर रूपाची इच्छा करतो, त्याने फुलांनी पूजा करावी. तो वर्षभर शुद्ध राहिल्यास नेहमीच सुंदर दिसेल आणि अश्विनांमध्ये सांगितलेले गुण त्यालाही मिळतील.

य इदं श्रृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ।। २०.

जो कोणी रोज अश्विनांच्या श्रेष्ठ जन्माची ही कथा ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि त्याला पुत्रप्राप्ती होते.

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ।। २१.

महातपा म्हणाले — पूर्वी प्रजापती देव विविध जीव निर्माण करायचे ठरवून विचार करू लागले, पण त्यांना काही मार्ग सापडला नाही.

तदाऽस्य कोपात् संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात् तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ।। २१.

तेव्हा त्यांच्या रागातून तेजस्वी रुद्र उत्पन्न झाले. त्यांच्या रडण्यामुळे त्यांना 'रुद्र' हे नाव मिळाले.

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसंभवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ।। २१.

त्यांच्यासाठी ब्रह्म्याने सुंदर रूपाची कन्या निर्माण केली. तिचे नाव गौरी होते. तीच देवी भारती, वडिलांनी त्यांना पत्नी म्हणून दिली.

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ।। २१.

रुद्रांना, ज्यांचे शरीर अद्वितीय होते, प्रजापती ब्रह्म्याने स्वतः ती गौरी दिली. ती सुंदर पत्नी मिळाल्याने रुद्र अत्यंत आनंदित झाले.

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ।। २१.

सृष्टीच्या वेळी ब्रह्म्याने रुद्रांना तपाने प्रेरित करून सांगितले, 'रुद्रा, जीव निर्माण कर.' पण रुद्र म्हणाले, 'मी समर्थ नाही,' आणि मोठ्या शक्तीने पाण्यात बुडाले.

तपोर्थित्वं तपोहीनः स्त्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ।। २१.

तपशक्ती नसल्याने जीव निर्माण करता येत नाही, हे लक्षात घेऊन रुद्र पाण्यात बुडून राहिले.

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ।। २१.

देवताधिपती रुद्र पाण्यात असताना, ब्रह्म्याने पुन्हा ती सुंदर गौरी त्यांच्या शरीरात अंतर्भूत केली.

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग् व्यवर्द्धिताः ।। २१.

मग भगवंताने पुन्हा सृष्टीची इच्छा धरून, दक्षापासून सुरू होणारे सात मानसपुत्र निर्माण केले. त्यांच्यामुळे सृष्टी वाढली.

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ।। २१.

त्यातून दक्षाचे सर्व पुत्र, देव, इंद्रासह, आठ वसु, रुद्र, आदित्य आणि मरुत हे सर्व जन्मले.

साऽपि दक्षाय सुश्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ।। २१.

ती सुंदर नितंबांची गौरी ब्रह्म्याने दक्षाला कन्या म्हणून दिली. तीच पूर्वी रुद्रांची पत्नी होती.

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञमथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ।। २१.

ती देवी दक्षायणी पुन्हा जन्मली. मग दक्ष आपल्या नातवंडांची वाढ पाहून आनंदित झाला आणि प्रजापतीला प्रसन्न करण्यासाठी यज्ञ सुरू केला.

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ।। २१.

तेथे ब्रह्म्याचे सर्व पुत्र, मरीचि वगैरे, प्रत्येकाने आपापल्या मार्गाने यज्ञकर्म केले.

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूवाऽन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ।। २१.

ब्रह्मा स्वतः, मरीचि आणि इतरांनी आपापली स्थानं घेतली. अत्री यज्ञकर्मात गुंतले, आणि अग्नीध्र अत्रीचा अंगिरा झाला.

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस्तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ।। २१.

त्या यज्ञात पुलस्त्य यांनी होतार म्हणून काम केले, पुलह उद्गात्याचे कार्य करीत होते, तर क्रतू हे प्रास्तोतार होते. त्या यज्ञात महान तपस्वी क्रतू प्रास्तोतार म्हणून वावरले.

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ।। २१.

त्या श्रेष्ठ यज्ञात प्रचेता हे प्रतिहार होते, सुब्रह्मण्य म्हणजे वसिष्ठ, आणि सनक व इतर मंडळी सभासद होते. त्या ठिकाणी ब्रह्मा स्वतः यजमान होते आणि त्यांची पूजा केली जात होती.

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्याङ्गिरादयः । प्रत्यक्षपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ।। २१.

दक्षाचे नातू असलेले रुद्र, आदित्य, अङ्गिरस आणि इतर सर्व पूजनीय होते. हेच प्रत्यक्ष पितर आहेत आणि त्यांना प्रसन्न केल्याने सर्व जग सुखी होते.

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ।। २१.

त्या यज्ञात आपापला भाग मागणारे देव म्हणजे आदित्य, वसु, विश्वदेव, पितर, गंधर्व आणि इतर, तसेच मरुतगण होते.