वराहपुराणम्

एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ।। २०.

यमाचे हे शब्द ऐकून छाया संतापाने भरून गेली आणि तिने शाप दिला, 'तू लवकरच मृत्युलोकाचा अधिपती होशील.'

एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ।। २०.

हे ऐकून, मार्तंडाने आपल्या मुलाच्या भल्यासाठी सांगितले, 'तू धर्म आणि अधर्म यांच्यामध्ये मध्यस्थ होशील, आणि लोकांचा रक्षणकर्ता, स्वर्गात तेजस्वीपणे चमकशील.'

शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ।। २०.

छायेच्या रागामुळे व्याकुळ झालेल्या मार्तंडाने शनिला शाप दिला, 'मुला, तुझ्या आईच्या चुकीमुळे तुझी नजर कठोर होईल.'

एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ।। २०.

असे सांगून, भानू योगदृष्टीने छायेला पाहण्यासाठी उठला; पण ती उत्तर कुरू देशात घोडीच्या रूपात असल्याने त्याला ती दिसली नाही.

ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ।। २०.

मग त्याने घोड्याचे रूप घेतले आणि उत्तर कुरू देशात गेला; प्रजापतींच्या मार्गाने त्याने स्वतःला तिच्याशी एकरूप केले.

तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधाऽपतत् ।। २०.

त्या त्वष्टृकन्येच्या घोडीच्या रूपात, तेजस्वी मार्तंडाने आपले वीर्य सोडले; ते प्रज्वलित वीर्य दोन भागांत पडले.

तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्त्तिमन्तौ बभूवतुः ।। २०.

तेथे, पूर्वी आत्मसंयम मिळवलेले प्राण आणि अपान, वरदानामुळे पुन्हा देहधारी झाले.

तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्त्येते रविनन्दनौ ।। २०.

त्या त्वष्टृकन्येच्या घोडीच्या रूपातून जन्मलेले हे दोघे उत्तम पुरुष झाले; म्हणूनच हे दोघे अश्विनीकुमार म्हणून प्रसिद्ध आहेत, रवीचे पुत्र.

प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्री शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ।। २०.

स्वतः सूर्य प्रजापती आहे, त्वष्टृ ही पराशक्ती आहे—दृश्य आणि अदृश्य दोन्ही; तिच्या शरीरात पूर्वीसारखेच, निराकारांनी आकार धारण केला.

ततस्तावश्विनौ देवौ मार्त्तण्डमुपतस्थतुः । ऊचतुः स्वरुचिं तावत् किं कर्त्तव्यमथावयोः ।। २०.

मग हे अश्विनीकुमार देव मार्तंडाजवळ गेले आणि म्हणाले, 'हे तेजस्वी, आता आम्ही काय करावे?'

मार्त्तण्ड उवाच । पुत्रौ प्रजापतिं देवं भक्त्याराधयतां वरम् । नारायणं स वो दाता वरं नूनं भविष्यति ।। २०.

मार्तंड म्हणाला, 'मुलांनो, प्रजापती देवाची भक्तीने उपासना करा; नारायण नक्कीच तुम्हाला हवे ते वरदान देईल.'

एवं तावश्विनौ प्रोक्तौ मार्त्तण्डेन महात्मना । तेपतुस्तीव्रतपसौ तपः परमदुश्चरम् । ब्रह्मपारमयं स्तोत्रं जपन्तौ तु समाहितौ ।। २०.

महात्मा मार्तंडाने सांगितल्याप्रमाणे, अश्विनीकुमारांनी कठोर तप केले, अत्यंत कठीण तपश्चर्या केली, आणि ब्रह्मस्वरूप स्तोत्र एकाग्रतेने म्हणू लागले.

तयोः कालेन महता ब्रह्मा नारायणात्मकः । तुतोष परमप्रीत्या वरं चैतं ददौ तयोः ।। २०.

खूप काळानंतर, नारायणस्वरूप ब्रह्मा त्यांच्यावर अत्यंत प्रसन्न झाला आणि त्यांना हवे ते वरदान दिले.

प्रजापाल उवाच । अश्विभ्यामीरितं स्तोत्रं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मंस्त्वत्प्रसादान्महामुने ।। २०.

प्रजापाल म्हणाला, 'हे महर्षे, अश्विनीकुमारांनी गायिलेलं, अव्यक्तजन्मा ब्रह्माचा स्तोत्र मला तुमच्या कृपेने ऐकायचं आहे.'

महातपा उवाच । श्रृणु राजन् यथा स्तोत्रमश्विभ्यां ब्रह्मणः कृतम् । ईदृशं च फलं प्राप्तं तयोः स्तोत्रस्य चानघ ।। २०.

महातपस्वी म्हणाला, 'राजा, ऐक, अश्विनीकुमारांनी ब्रह्मासाठी कसे स्तोत्र तयार केले आणि त्या स्तोत्रामुळे त्यांना काय फळ मिळाले.'

वरं वरयतां शीघ्रं देवैः परमदुर्लभम् । येन मे वरदानेन चरतस्त्रिदिवं सुखम् ।। २०.

'तुम्ही लवकरच असा वर मागा, जो देवांनाही फार कठीण मिळतो; ज्यामुळे माझ्या वरदानाने तुम्ही त्रैलोक्यात सुखाने वावरू शकाल.'

अश्विनावूचतुः । आवयोर्यज्ञभागं तु देहि देव प्रजापते । सोमपत्वं च देवानां सामान्यत्वं च शाश्वतम् ।। २०.

अश्विनींनी म्हणाले — प्रभो प्रजापती, आम्हालाही यज्ञात भाग मिळू दे. देवांमध्ये सोमपान करण्याचा हक्क आणि कायमचा त्यांच्यासारखा दर्जा आम्हाला मिळू दे.

ब्रह्मोवाच । रूपं कान्तिरनौपम्यं भिषक्त्वं सर्ववस्तुषु । सोमपत्वं च लोकेषु सर्वमेतद् भविष्यति ।। २०.

ब्रह्मा म्हणाले — तुम्हाला अद्वितीय रूप, अनुपम सौंदर्य, सर्व वस्तूंवर उपचार करण्याची शक्ती, आणि सर्व लोकांत सोमपानाचा अधिकार मिळेल. हे सर्व नक्कीच घडेल.

एतत् सर्वं द्वितीयायामश्विभ्यां ब्रह्मणा पुरा । दत्तं यस्मादतस्तेषां तिथीनामुत्तमा तिथिः ।। २०.

हे सर्व ब्रह्म्याने पूर्वी अश्विनांना दिले होते. म्हणूनच तिथींमध्ये त्यांची तिथी सर्वांत श्रेष्ठ मानली जाते.

एतस्यां रूपकामस्तु पुष्पाहारो भवेन्नरः । संवत्सरं शुचिर्नित्यं सुस्वरूपी भवेन्नरः । अश्विभ्यां ये गुणाः प्रोक्तास्ते तस्यापि भवन्ति च ।। २०.

त्या दिवशी जो कोणी सुंदर रूपाची इच्छा करतो, त्याने फुलांनी पूजा करावी. तो वर्षभर शुद्ध राहिल्यास नेहमीच सुंदर दिसेल आणि अश्विनांमध्ये सांगितलेले गुण त्यालाही मिळतील.

य इदं श्रृणुयान्नित्यमश्विभ्यां जन्म चोत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः पुत्रवान् जायते नरः ।। २०.

जो कोणी रोज अश्विनांच्या श्रेष्ठ जन्माची ही कथा ऐकतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि त्याला पुत्रप्राप्ती होते.

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ।। २१.

महातपा म्हणाले — पूर्वी प्रजापती देव विविध जीव निर्माण करायचे ठरवून विचार करू लागले, पण त्यांना काही मार्ग सापडला नाही.

तदाऽस्य कोपात् संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात् तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ।। २१.

तेव्हा त्यांच्या रागातून तेजस्वी रुद्र उत्पन्न झाले. त्यांच्या रडण्यामुळे त्यांना 'रुद्र' हे नाव मिळाले.

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसंभवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ।। २१.

त्यांच्यासाठी ब्रह्म्याने सुंदर रूपाची कन्या निर्माण केली. तिचे नाव गौरी होते. तीच देवी भारती, वडिलांनी त्यांना पत्नी म्हणून दिली.

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ।। २१.

रुद्रांना, ज्यांचे शरीर अद्वितीय होते, प्रजापती ब्रह्म्याने स्वतः ती गौरी दिली. ती सुंदर पत्नी मिळाल्याने रुद्र अत्यंत आनंदित झाले.

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ।। २१.

सृष्टीच्या वेळी ब्रह्म्याने रुद्रांना तपाने प्रेरित करून सांगितले, 'रुद्रा, जीव निर्माण कर.' पण रुद्र म्हणाले, 'मी समर्थ नाही,' आणि मोठ्या शक्तीने पाण्यात बुडाले.

तपोर्थित्वं तपोहीनः स्त्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ।। २१.

तपशक्ती नसल्याने जीव निर्माण करता येत नाही, हे लक्षात घेऊन रुद्र पाण्यात बुडून राहिले.

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ।। २१.

देवताधिपती रुद्र पाण्यात असताना, ब्रह्म्याने पुन्हा ती सुंदर गौरी त्यांच्या शरीरात अंतर्भूत केली.