वराहपुराणम्

ब्रह्मोवाच । देवानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सत्तम । आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक ।। १९.

ब्रह्मा म्हणाले: देव, यक्ष आणि गंधर्वांमध्ये, हे उत्तम अग्ने, तू प्रथम प्रतिपदेच्या दिवशी जन्माला आलास.

त्वत्पदात् प्रतिपदं चान्या संभविष्यन्ति देवताः । अतस्ते प्रतिपन्नाम तिथिरेषा भविष्यति ।। १९.

तुझ्या पावलांपासून प्रत्येक टप्यावर नवे देव जन्माला येतील; म्हणून हा दिवस पुढे 'प्रतिपदा' म्हणून ओळखला जाईल.

तस्यां तिथौ हविष्येण प्राजापत्येन मूर्तिना । होष्यन्ति तेषां प्रीताः स्युः पितरः सर्वदेवताः ।। १९.

या तिथीला प्रजापतीच्या रूपात हविष्याने यज्ञ केल्यावर पितर आणि सर्व देवता प्रसन्न होऊन पूजेला येतात.

चतुर्विधानि भूतानि मनुष्याः पशवोऽसुराः । देवाः सर्वे सगन्धर्वाः प्रीताः स्युस्तर्पिते त्वयि ।। १९.

चार प्रकारची जीवसृष्टी—माणसं, पशू, असुर आणि सर्व देवगण गंधर्वांसह—तुझी पूजा केल्यावर संतुष्ट होतात.

यश्चोपवासं कुर्वीत त्वद्भक्तः प्रतिपद्दिने । क्षीराशनो वा वर्त्तेत श्रृणु तस्य फलं महत् ।। १९.

जो तुझ्यावर भक्ती ठेवून प्रतिपदेच्या दिवशी उपवास करतो किंवा केवळ दूध घेतो, त्याला मिळणारे मोठे फळ मी सांगतो, ऐक.

चतुर्युगानि षट्त्रिंशत् स्वर्लोकेऽसौ महीयते । तेजस्वी रूपसंपन्नो द्रव्यवान् जायते नरः ।। १९.

सत्ययुगापासून छत्तीस युगे तो स्वर्गात सन्मान मिळवतो; तेजस्वी, सुंदर आणि धनवान असा मनुष्य जन्माला येतो.

इह जन्मन्यसौ राजा प्रेत्य स्वर्गे महीयते । तूष्णीं बभूव सोप्यग्निर्ब्रह्मदत्ताश्रयं ययौ ।। १९.

या जन्मात तो राजा होतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात सन्मान मिळवतो; अशा प्रकारे अग्नीने मौन धारण करून ब्रह्माने दिलेल्या स्थानाला गाठले.

य इदं श्रृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । अग्नेर्जन्म स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।। १९.

जो मनुष्य रोज सकाळी लवकर उठून अग्नीच्या जन्माची ही कथा ऐकतो, तो पापांपासून मुक्त होतो—यात शंका नाही.

प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ संबभूवतुः ।। २०.

प्रजापाल म्हणाला: ब्रह्मन्, अग्नीच्या या महान आत्म्याचा जन्म सांगितला. पण प्राण व अपान या रूपात अश्विनीकुमार कसे जन्मले?

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ।। २०.

मरीचि हे ब्रह्माचे पुत्र; आणि ब्रह्मा स्वतःही चौदा रूपांनी प्रकटले. त्यात मरीचि श्रेष्ठत्वाला पोहोचले.

तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिताऽभवत् ।। २०.

त्यांचा पुत्र म्हणजे तेजस्वी, श्रीमंत आणि प्रजापती असलेला कश्यप ऋषी. तोच देवतांचा पिता झाला.

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । अदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ।। २०.

त्याचे बारा पुत्र म्हणजे बाराही आदित्य. हे सर्व अदितीचे पुत्र असल्याने त्यांना आदित्य म्हणतात.

तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ।। २०.

त्यांच्यात मर्तंड हा तेजस्वी आणि जगप्रसिद्ध आहे; नारायणस्वरूप असलेला बारावा आदित्य म्हणून त्याचा उल्लेख होतो.

ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ।। २०.

हे आदित्य म्हणजे बाराही महिने आणि वर्ष म्हणजे हरि; या बारा आदित्यांमध्ये मर्तंड प्रमुख आहे.

तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ।। २०.

त्याला त्वष्ट्याने संज्ञा नावाची तेजस्विनी कन्या दिली; तिच्या पोटी दोन मुले झाली—यम आणि यमुना.

तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ।। २०.

त्याच्या प्रखर तेजाला सहन न होऊन, ती मनासारखी वेगवान संज्ञा स्वतःची छाया ठेवून उत्तरेकडील कुरू देशात निघून गेली.

तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्या अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ।। २०.

मर्तंड सूर्याने तिच्या रूपाची, तिच्यासारखीच छाया पत्नी म्हणून स्वीकारली; तिच्या पोटीही दोन मुले झाली—शनी आणि तपती.

यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ।। २०.

पण जेव्हा तिने मुलांमध्ये भेदभाव केला, तेव्हा भगवंताने रागाने लाल झालेले डोळे करून संज्ञेला सांगितले, 'आपल्या मुलांमध्ये भेदभाव करू नकोस, सुंदर स्त्री.'

एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ।। २०.

असं सांगितल्यावर तिला भेदभाव आवडेनासा झाला, तेव्हा दुःखी झालेला यम आपल्या वडिलांशी बोलू लागला.

नेयं माता भवेत् तात अस्माकं शत्रुवत् सदा । सपत्नीव वृथाचारा स्वेस्वपत्येषु वत्सला ।। २०.

ही बाई आमची आई नाही, वडील नाही; ती नेहमीच आपल्याशी शत्रूसारखी वागते—जणू दुसऱ्या बायेसारखी, खोटेपणाने वागणारी, पण आपल्या मुलांवर मात्र खूप प्रेम करणारी आहे.

एवं यमवचः श्रुत्वा सा छाया क्रोधमूर्च्छिता । शशाप प्रेतराजस्त्वं भविष्यस्यचिरादिव ।। २०.

यमाचे हे शब्द ऐकून छाया संतापाने भरून गेली आणि तिने शाप दिला, 'तू लवकरच मृत्युलोकाचा अधिपती होशील.'

एवं श्रुत्वाऽथ मार्त्तण्डस्तदा पुत्रहितैषया । उवाच मध्यवर्ती त्वं भविता धर्मपापयोः । लोकपालश्च भविता त्वं पुत्र दिवि शोभसे ।। २०.

हे ऐकून, मार्तंडाने आपल्या मुलाच्या भल्यासाठी सांगितले, 'तू धर्म आणि अधर्म यांच्यामध्ये मध्यस्थ होशील, आणि लोकांचा रक्षणकर्ता, स्वर्गात तेजस्वीपणे चमकशील.'

शनिं शशाप मार्त्तण्डश्छायाकोपप्रधर्षितः । त्वं क्रूरदृष्टिर्भविता मातृदोषेण पुत्रक ।। २०.

छायेच्या रागामुळे व्याकुळ झालेल्या मार्तंडाने शनिला शाप दिला, 'मुला, तुझ्या आईच्या चुकीमुळे तुझी नजर कठोर होईल.'

एवमुक्त्वा समुत्थाय योगं भानुर्दिदृक्षया । तामपश्यत्त्वसौ साश्वी उत्तरेषु कुरुष्वथ ।। २०.

असे सांगून, भानू योगदृष्टीने छायेला पाहण्यासाठी उठला; पण ती उत्तर कुरू देशात घोडीच्या रूपात असल्याने त्याला ती दिसली नाही.

ततोऽश्वरूपं कृत्वा स गत्वा तत्रोत्तरान् कुरून् । प्राजापत्येन मार्गेण युयोजात्मानमात्मना ।। २०.

मग त्याने घोड्याचे रूप घेतले आणि उत्तर कुरू देशात गेला; प्रजापतींच्या मार्गाने त्याने स्वतःला तिच्याशी एकरूप केले.

तस्यां त्वाष्ट्र्यामश्वरूप्यां मार्त्तण्डस्तीव्रतेजसः । बीजं निर्वापयामास तज्ज्वलन्तं द्विधाऽपतत् ।। २०.

त्या त्वष्टृकन्येच्या घोडीच्या रूपात, तेजस्वी मार्तंडाने आपले वीर्य सोडले; ते प्रज्वलित वीर्य दोन भागांत पडले.

तत्र प्राणस्त्वपानश्च योनौ चात्मजितौ पुरा । वरदानेन च पुनर्मूर्त्तिमन्तौ बभूवतुः ।। २०.

तेथे, पूर्वी आत्मसंयम मिळवलेले प्राण आणि अपान, वरदानामुळे पुन्हा देहधारी झाले.

तौ त्वाष्ट्र्यामश्वरूपिण्यां जातौ येन नरोत्तमौ । ततस्तावश्विनौ देवौ कीर्त्त्येते रविनन्दनौ ।। २०.

त्या त्वष्टृकन्येच्या घोडीच्या रूपातून जन्मलेले हे दोघे उत्तम पुरुष झाले; म्हणूनच हे दोघे अश्विनीकुमार म्हणून प्रसिद्ध आहेत, रवीचे पुत्र.

प्रजापतिः स्वयं भानुस्त्वाष्ट्री शक्तिः परापरा । तस्याः प्राग्वच्छरीरस्थावमूर्त्तौ मूर्तिमाश्रितौ ।। २०.

स्वतः सूर्य प्रजापती आहे, त्वष्टृ ही पराशक्ती आहे—दृश्य आणि अदृश्य दोन्ही; तिच्या शरीरात पूर्वीसारखेच, निराकारांनी आकार धारण केला.